Spurt og svarað um ríkisfjölmiðla

Af hverju var Ríkisútvarpinu breytt í opinbert hlutafélag?

Samkeppnis- og ríkisstyrkjadeild Eftirlitsstofnunar EFTA (ESA) taldi að á meðan RÚV væri ríkisstofnun skv. þeim lögum sem áður voru í gildi bæri ríkissjóður ótakmarkaða ábyrgð á öllum skuldbindingum stofnunarinnar. Gæta yrði að því að RÚV njóti ekki efnahagslegs forskots á keppinautana sem stofnunin nyti ekki miðað við eðlilegar markaðsaðstæður. Það fyrirkomulag sem gilti um RÚV var því á engan hátt viðunandi að mati ESA sem gerði skýrar kröfur um breytingar.

Til að mæta þeim athugasemdum sem komu frá ESA var hægt að velja ýmiskonar félagsform. Þar var um að ræða einkahlutafélag, opinbert hlutafélag og sjálfseignarstofnun í atvinnurekstri. Ástæðan fyrir því að hlutafélagaformið var valið er að um hlutafélög gildir ítarleg og skýr löggjöf, leikreglur eru vel þekktar og fjöldi fordæma er til um hvernig leysa beri úr einstökum málum. Lög um sjálfseignarstofnanir voru aftur á móti talin óskýr og því var sú leið ekki talin heppileg. Þá var talið að hlutafélagaformið mætti vel þeim kröfum sem gerðar eru um fjárhagslegan aðskilnað útvarpsþjónustu í almannaþágu frá samkeppnisrekstri. Þá má nefna sem dæmi að stofnað var hlutafélag um TV2 í Danmörku, þar sem félagið er á auglýsingamarkaði, til að auðveldara væri að aðskilja reksturinn með þeim hætti sem framkvæmdastjórn ESB gerði kröfur um. Norrænu ríkisfjölmiðlarnir NRK, SVT og YLE eru öll hlutafélög.

Hvers vegna á að taka upp útvarpsgjald?

Það er afar mismunandi hvernig tekjustofnar ríkisfjölmiðla eru í Evrópu. Algengast er að tekjustofninn er leyfisgjald (afnotagjald) en einnig tíðkast m.a. greiðslur af fjárlögum. Þá eru flestir ríkisfjölmiðlar í Evrópu á auglýsingamarkaði. Miklar umræður hafa verið um það í aðildaríkjum Evrópusambandsins á undanförnum árum hvort breyta ætti tekjustofnum ríkisfjölmiðla og þá hvernig. Ástæðan er m.a. að nú er ekki aðeins hlustað og horft á ríkisfjölmiðla í sjónvarpi heldur einnig á öðrum miðlum. Ríkisstjórnir Evrópulanda þurfa að bregðast við stafrænni tækni og breyttri notkun.

Ýmsar hugmyndir hafa komið fram um hvernig hægt sé að fjármagna ríkisfjölmiðla. Í Frakklandi kom fram sú hugmynd að fjármagna ríkisfjölmiðlana með tekjum af lottó miðasölu. Íhaldsflokkurinn í Bretlandi hefur sett fram þá hugmynd að fjármagna BBC með áskriftargjöldum, auglýsingum og ríkisstyrkjum. Það er þó ekki almennur vilji til þess að gera svo róttækar breytingar á BBC í Bretlandi. Mörg lönd, t.d. Holland hafa nýverið lagt af afnotagjöld og koma tekjur ríkisfjölmiðilsins nú af fjárlögum.

Tekjur af fjárlögum, sem er sú leið sem ýmsar þjóðir hafa farið hafa þann augljósa ókost að þá verður ríkisfjölmiðill einn af fjölmörgum menningarstofnunum sem fær tekjur af fjárlögum og missir þar með sérstöðu sína. Það hefur auk þess sýnt sig að það aukast verulega líkurnar á því að tekjur frá ríkinu verði minni með tímanum, þegar draga þarf saman á fjárlögum.

Útvarpsgjald hefur marga kosti. Í fyrsta lagi sparast fjármunir við það að sérstakur kostnaður við innheimtu afnotagjalds fellur niður. Í öðru lagi þá er skorið á tengslin milli viðtækjaeignar og greiðslu til RÚV, en forsvarsmenn einkamiðlana hafa harðlega gagnrýnt þau tengsl um árabil. Í þriðja lagi eru tekjur Ríkisútvarpsins tryggðir á þann hátt að ekki er hægt að minnka tekjur fjölmiðilsins þegar samdráttur verður á fjárlögum. Í fjórða lagi, sem jafnframt er afar þýðingarmikið, þá leiðir breytingin til þess að kostnaður hinna tekjulægstu einstaklinga við að njóta útvarps í almannaþágu fellur niður.

Að lokum er mikilvægt að hafa í huga að með útvarpsgjaldi er brugðist við tæknibreytingum á markaði. Í Evrópu hafa menn horft til þess hvort einnig eigi að taka skatt af þegar horft eða hlustað er á ríkisfjölmiðla t.d. í gegnum Netið. Með útvarpsgjaldinu er hætt að binda notkunina við ákveðna tækni (sjónvarp/hljóðvarp), heldur er það bundið við einstakling sem getur nýtt sér fjölmiðilinn í gegnum, hljóðvarp, sjónvarp, farsíma eða Netið.

Er munur á skyldum RÚV og einkastöðva til útvarpsþjónustu í almannaþágu?

Með nýjum lögum um RÚV nr. 6/2007 eru lagðar ríkari skyldur á RÚV en verið hefur gert hingað til og sést það í þjónustusamningi sem fylgir frumvarpinu.

RÚV heldur nú úti efnismiklu textavarpi með m.a. fréttum, upplýsingum og textun fyrir heyrnarlausa. Einnig sendir RÚV út fréttir á táknmáli og sinnir þörfum minnihlutahópa, t.d. með fréttum á ensku og pólsku á textavarpi sínu. Þá hefur RÚV táknmálstúlkað umræður fyrir kosningar, svo nokkrir þættir séu nefndir.  

Hvað er samningur um útvarpsþjónustu í almannaþágu?

Gera þarf greinarmun á samningi um útvarpsþjónustu í almannaþágu (e. public service contract) og samkomulag eða sáttmáli um útvarpsþjónustu í almannaþágu (e. public service pact). Samningur hefur lagalegt gildi og er skriflegt samkomulag milli fjölmiðilsins og hins opinbera/ráðuneytisins. Samkomulag eða sáttmáli er hins vegar samkomulag milli þjóðarinnar og fjölmiðilsins. Í samkomulaginu horft til þátta eins og :

Í samningi um útvarpsþjónustu í almannaþágu er hins vegar megin viðfangsefnið hvernig hægt sé að tryggja að ríkisfjölmiðillinn standi undir þeim væntingum sem til hans eru gerðar og að sjá til þess að hann starfi innan þeirra marka sem samningurinn kveður á um. Þar koma jafnframt fram þeir þættir sem vilji er til að fjölmiðillinn leggi áherslu á á samningstímabilinu.

Eru fordæmi fyrir þjónustusamningum við ríkisfjölmiðla í Evrópu?

Í Evrópu hafa verið gerðir þjónustusamningar við ríkisfjölmiðla í eftirtöldum löndum:

Fyrstu löndin til að gera slíka samninga voru Belgía, Ítalía, Portúgal og Svíþjóð upp úr 1990. Bretar hafa ekki gert slíkan samning, en byggja hins vegar á "Royal Charter" sem er eins konar samningur um hlutverk BBC og hvað stofnuninni er ætlað að gera. Honum svipar að mörgu leyti til þjónustusamninga, en er á nokkru öðru formi. Vegna þeirra krafna sem nú eru í Evrópu um að skilgreina betur hlutverk ríkisfjölmiðla, þar sem þeir fá ríkisstyrki en eru jafnframt á samkeppnismarkaði, er nú í undirbúningi að gera slíka samninga í fleiri löndum Evrópu, t.d. í Hollandi enda sektaði framkvæmdastjórn ESB hollenska ríkisútvarpið um 76 milljónir evra fyrir ofgreidd ríkisframlög í júní árið 2006.

Við gerð samnings við RÚV var danski og sænski samningurinn hafður til hliðsjónar auk þess sem "Royal Charter" samningur við BBC var sérstaklega skoðaður.

Er einsdæmi í Evrópu að ríkisfjölmiðill sé á auglýsingamarkaði?

Flestar ríkissjónvarpsstöðvar í Evrópu eru reknar á sama grunni og RÚV. Þær fá blandaðar tekjur, það eru auglýsingatekjur, leyfisgjöld, ríkisstyrki eða annarskonar tekjur. Leyfisgjöld eru um 95% tekna sjónvarpsstöðva eins og BBC, SVT og NRK, en slíkt hlutfall tekna frá ríkinu er einsdæmi meðal ríkissjónvarpsstöðva í Evrópu.

Mikill þrýstingur er nú á ríkissjónvarpsstöðvar að finna nýjar fjármögnunarleiðir. Hlutfall ríkisstyrkja í formi afnotagjalda eða af fjárlögum til ríkisfjölmiðla í Evrópu eru yfirleitt á bilinu 50% - 95%. Afnotagjöld eru nú rúmlega 70% af rekstrartekjum RÚV og tæplega 30% tekna eru auglýsingatekjur, kostunartekjur og ýmsar tekjur. Slíkt hlutfall auglýsingatekna eru í samræmi við það sem gerist og gengur meðal ríkisfjölmiðla í Evrópu.