Spurt og svarað - grunnskólar

Kærur

Geta foreldrar kært ákveðin ágreiningsmál til mennta- og menningarmálaráðuneytis?

Já, ákvarðanir um rétt og skyldu einstakra nemenda sem teknar eru í grunnskólum á grundvelli ýmissa lagaákvæða eru kæranlegar til ráðherra. Um meðferð kærumála fer að ákvæðum stjórnsýslulaga.

Hvert á að beina kæru er varðar skráningu á lögheimili barns innan stjórnkerfisins?

Spurningin lýtur að skráningu lögheimilis barna fráskilinna foreldra sem fara með sameiginlegt forræði.  Samkvæmt 1. gr. laga um grunnskóla, nr. 66/1995 þá er sveitarfélögum skylt að halda skóla fyrir öll börn á aldrinum 6 til 16 ára sem eiga lögheimili í sveitarfélaginu eftir því sem nánar segir í þeim lögum. Grunnskólalög gera þannig ráð fyrir að skyldur sveitarfélaga séu við þau börn sem lögheimili eiga í viðkomandi sveitarfélagi. Í 1. mgr. 31. gr. barnalaga, nr. 76/2003 er kveðið á um að foreldrar fari sameiginlega með forsjá barns síns eftir skilnað og slit sambúðar sem skráð hefur verið í þjóðskrá nema annað sé ákveðið.  Foreldrar skulu ákveða hjá hvoru þeirra barn skuli eiga lögheimili og þar með að jafnaði fasta búsetu. Í 4. gr. lögheimilislaga, nr. 21/1990 er skýrt kveðið á um að enginn geti átt lögheimili hér á landi á fleiri en einum stað í senn. Í 8. gr. sömu laga kemur fram að hafi forsjá barns ekki verið falin öðru hvoru foreldranna á barnið sama lögheimili og það foreldri sem það býr hjá. 

Eins og ráða má af framangreindum lagaákvæðum er gert ráð fyrir því lögum samkvæmt að lögheimili fólks, barna og fullorðinna, sé aðeins á einum stað, þ.e. þeim stað þar sem viðkomandi hefur fasta búsetu. Sé um að ræða barn sem lýtur sameiginlegri forsjá foreldra sinna ber foreldrum að ákveða hjá hvoru þeirra barnið skuli eiga lögheimili og þar með að jafnaði fasta búsetu. Eins og fram kemur í 1. gr. laga um Þjóðskrá og almannaskráningu nr. 54/1962 annast þjóðskrá almannaskráningu samkvæmt þeim lögum og fer dómsmálaráðherra með stjórn hennar.  Kæru um skráningu á lögheimili barns skal beint til dómsmálaráðuneytis.

Mat og eftirlit

Hvað er innra mat skóla?

Hver grunnskóli á að meta með kerfisbundnum hætti árangur og gæði skólastarfs með virkri þátttöku starfsmanna, nemenda og foreldra eftir því sem við á. Grunnskóli á að birta opinberlega upplýsingar um innra mat sitt, tengsl þess við skólanámskrá og áætlanir um umbætur. Ekki er lengur gert ráð fyrir úttektum mennta- og menningarmálaráðuneytis á sjálfsmatsaðferðum grunnskóla á 5 ára fresti.

Eru ákvæði um ytra mat sveitarfélaga?

Já, sveitarfélög eiga að sinna mati og eftirliti með gæðum skólastarfs og láta mennta- og menningarmálaráðuneyti árlega í té upplýsingar um framkvæmd skólahalds, innra mat skóla, framgang skólastefnu sinnar og áætlanir um umbætur.

Hvaða eftirlitshlutverk hefur mennta- og menningarmálaráðuneytið með grunnskólum?

Mennta- og menningarmálaráðuneyti annast greiningu og miðlun upplýsinga um skólahald í grunnskólum á grundvelli upplýsinga frá sveitarfélögum og með sjálfstæðri gagnaöflun. Ráðuneytið gerir áætlun til þriggja ára um kannanir og úttektir sem miða að því að veita upplýsingar um framkvæmd laga um grunnskóla, aðalnámskrár grunnskóla og aðra þætti skólastarfs. Ráðuneytið skipuleggur einnig þátttöku í alþjóðlegum mennta- og samanburðarrannsóknum.

Nám

Framhaldsskólanám - Ber sveitarfélögum að greiða fyrir námskeiðsgjöld og námsgögn fyrir framhaldsskólaáfanga sem er metinn sem hluti af skyldunámi, þ.e. í stað valgreina?

Í 26. gr. laga um grunnskóla nr. 91/2008 er lögð áhersla á að nemendur skulu frá upphafi skólagöngu eiga val í námi sínu, svo sem um viðfangsefni og námsgreinar, í samræmi við viðmið í aðalnámskrá grunnskóla og skipulag skóla. Markmiðið sé að gera nemendur ábyrga fyrir eigin námi og skapa sveigjanleika í skólastarfi. Í 2. mgr. ákvæðisins er tekið fram að nemendur í 8., 9. og 10. bekk skulu eiga kost á vali um námsgreinar og námssvið í um „þriðjungi námstímans.“  Í 3. mgr. er mælt fyrir um heimildir til þess að meta skipulagt nám sem stundað er utan grunnskóla og til að meta tímabundna þátttöku í atvinnulífi, félagslífi, íþróttum og á fleiri sviðum, sem nám enda falli það að markmiðum skólastarfs. Um rétt á vali í námi framhaldsskóla segir síðan í 4. og 5. mgr. 26. gr: „Grunnskólanemendur eiga rétt á að stunda nám í einstökum námsgreinum á framhaldsskólastigi meðan þeir eru í grunnskóla enda hafi þeir sýnt fullnægjandi færni. Skólastjóri í grunnskóla veitir nemanda heimild til slíks náms utan skólans samkvæmt viðmiðum sem sett skulu í aðalnámskrá. Ákvörðun skólastjóra samkvæmt þessari málsgrein lýtur ákvæðum stjórnsýslulaga.“ Heimilt er að kæra synjun um mat á námi eða beitingu heimildar samkvæmt þessari grein eftir fyrirmælum 47. gr. Í úrskurði getur mennta- og menningarmálaráðuneytið lagt fyrir skólastjóra grunnskóla að veita nemanda heimild til náms á framhaldsskólastigi skv. 4. mgr.“

Í skýringum við 4. mgr. 26. gr. grunnskólafrumvarpsins er m.a. að finna eftirfarandi ummæli: „Á undanförnum árum hefur færst í vöxt að nemendur stundi nám samhliða í grunnskóla og framhaldsskóla og hefur ríkt nokkur óvissa um framkvæmdina, t.d. hvernig eigi að skipta kostnaði vegna slíkrar tilhögunar. Hér er gengið út frá því að skólastjóri grunnskóla geti heimilað slíkt, enda sé það gert á forsendum grunnskólans sem ber ábyrgð á nemandanum á meðan hann er á skyldunámsaldri, nema viðkomandi nemandi fari í framhaldsskóla að loknum 9. bekk. Gert er ráð fyrir að samkomulag liggi fyrir milli viðkomandi grunnskóla og framhaldsskóla um framkvæmdina. Gera þarf samning milli ríkis og sveitarfélaga um framkvæmdina þegar nemendur stunda samtímis nám í grunn- og framhaldsskóla. Í samningnum þarf m.a. að koma fram að nemandinn sé á ábyrgð grunnskólans og að samræming á námi nemandans sé á ábyrgð grunnskólans. Jafnframt þarf að skýra ákvæði um kostnaðarskiptingu, t.d. kennslukostnað, innritunarkostnað, bókakaup og gjaldtökuheimildir, og að það sé á ábyrgð grunnskólans að útskrifa nemandann og meta hvort hann hafi lokið grunnskólanámi. Heimild skólastjóra til þess að veita nemanda leyfi til þess að stunda nám utan skóla verður að byggjast á þeim sjónarmiðum að nemandi hafi lokið námi í viðkomandi grein þar sem það á við eða sýnt fullnægjandi færni. Gert er ráð fyrir því að í aðalnámskrá verði að finna viðmið sem lögð verði til grundvallar ákvörðun skólastjóra. Réttur nemanda til þess að stunda nám samkvæmt greininni tekur einvörðungu til náms sem talist getur hluti af grunnskólanámi hans. Um skiptingu kostnaðar milli grunnskóla og framhaldsskóla sem af því hlýst fer samkvæmt fyrirmælum 31. gr.“

Í 2. mgr. 31. gr. laga um grunnskóla er  tekið fram: „Nú stundar grunnskólanemandi nám í framhaldsskóla sem skilgreint er sem hluti náms í grunnskóla, og fer þá um kostnað vegna kennslu á framhaldsskólastigi eftir ákvæðum laga um framhaldsskóla. Sveitarfélög greiða þá kostnað vegna námsgagna og innritunar og eftir atvikum efnisgjald. Um nánari framkvæmd og fyrirkomulag skal samið milli hlutaðeigandi grunn- og framhaldsskóla.“ Um kostnaðarskiptingu ríkis og sveitarfélaga  kemur eftirfarandi fram í skýringum  við 31. gr. frumvarpsins: „Þá greiðir ríkið kennslukostnað vegna áfanga sem nemandinn tekur og fær metna síðar sem hluta af framhaldsskólanámi. Sveitarfélögin greiða kostnað vegna námsgagna og innritunarkostnað nemenda í framhaldsskóla, enda er námið einnig metið sem hluti af skyldunámi, t.d. sem valgrein, og skal því vera nemendum að kostnaðarlausu, sbr. 3. og 4. mgr. 26. gr. Þegar um þetta er að ræða skulu sveitarfélag og framhaldsskóli gera með sér samkomulag.“

Mennta- og menningarmálaráðuneytið stóð árið 2009 frammi fyrir kröfu um niðurskurð útgjalda til framhaldsskóla. Tekin var m.a. sú ákvörðun að standa vörð um grunnþjónustu framhaldsskóla við nemendur og í því ljósi var sú ákvörðun tekin að falla frá sérstökum greiðslum til framhaldsskóla vegna náms grunnskólanemenda í fjarnámi í einstökum áföngum framhaldsskóla. Framhaldsskólum er eftir sem áður heimilt að bjóða upp á fjarnám fyrir grunnskólanemendur í samstarfi við grunnskóla en þeir fá ekki til þess sérstakt framlag úr ríkissjóði. Vonast er til að hægt verði að taka upp að nýju greiðslur til framhaldsskóla vegna fjarnáms grunnskólanemenda þegar betur árar í samfélaginu. Það er alls ekki stefnan að færa kostnað við fjarnám grunnskólanemenda yfir til sveitarfélaga, og tímabundið mun grunnskólanemendum því ekki standa til boða jafn fjölbreytt val og hér að framan greinir.

Samkvæmt grunnskólalögum þá er það skylda grunnskóla að bjóða nemendum nám við hæfi og þess skal  sérstaklega gætt að allir nemendur fái jöfn tækifæri til náms og eigi þess kost að velja sér viðfangsefni og nálgun í eigin námi. Ef nemendur hafa lokið einstökum námsgreinum grunnskóla þá er eðlilegt að nemendum standi til boða valgreinar við hæfi í grunnskóla á öðrum sviðum, sbr. ákvæði grunnskólalaga. Einnig ættu nemendur að geta fengið viðfangsefni við hæfi innan allra námsgreina grunnskólans, t.d. með breiðara námsframboði og fjölbreyttum verkefnum við hæfi.

Af framansögðu má ætla að möguleikar grunnskólanemenda að taka framhaldsskólaáfanga samhliða grunnskólanámi í efstu bekkjum grunnskóla muni minnka tímabundið vegna niðurskurðar á framlögum til framhaldsskóla. Skyldunám á að vera nemendum að kostnaðarlausu, þ.m.t. nám í valgreinum á unglingastigi. Samkvæmt lögum um grunnskóla var gert ráð fyrir að ríkið greiddi kennslukostnað vegna náms grunnskólanemenda í framhaldsskólaáföngum en sveitarfélög greiddu innritunargjöld og kostnað vegna námsgagna. Ekki er hægt að skylda sveitarfélög til að greiða kennslukostnað vegna þessara framhaldsskólaáfanga. Ráðuneytið telur eðlilegt að ef nemendur taka slíka áfanga samhliða grunnskólanámi þá fækki vikulegum kennslustundum við grunnskóla sem því nemur, en samkvæmt drögum að almennum hluta aðalnámskrár grunnskóla skal almennt við það miðað að það nemi ekki meira en sem svarar 240 mínútum vikulega á hverju skólaári.

Framhaldsskólanám - Geta nemendur stundað framhaldsskólanám samhliða grunnskólanámi?

Já, grunnskólanemendur eiga rétt á að stunda nám í einstökum námsgreinum á framhaldsskólastigi meðan þeir eru í grunnskóla enda hafi þeir sýnt fullnægjandi færni.

Ef grunnskólanemandi stundar nám í framhaldsskóla, sem skilgreint er sem hluti náms í grunnskóla, þá fer um kostnað vegna kennslu á framhaldsskólastigi eftir ákvæðum laga um framhaldsskóla. Sveitarfélög greiða þá kostnað vegna námsgagna og innritunar og eftir atvikum efnisgjald. Um nánari framkvæmd og fyrirkomulag skal samið milli hlutaðeigandi grunn- og framhaldsskóla. Vegna sparnaðar í framhaldsskólum er ekki veitt sérstakt fjármagn til þessarar kennslu.

Framhaldsskólanám - Hver er afstaða mennta- og menningarmálaráðuneytis til álits Sambands íslenskra sveitarfélaga um rétt grunnskólanema til náms í framhaldsskóla?

Í gildandi lögum er gengið út frá því að grunnskólar og framhaldsskólar semji sín á milli um framkvæmd og fyrirkomulag þess að grunnskólanemendur eigi rétt til að stunda samhliða einingabært nám við framhaldsskóla. Hefur verið gert ráð fyrir að um kostnað vegna kennslu á framhaldsskólastigi færi þá eftir ákvæðum laga um framhaldsskóla. Vegna niðurskurðar í kjölfar bankahrunsins hafa framhaldsskólar verulega minni möguleika en áður til þess að veita grunnskólanemendum slíka þjónustu. Vegna skerðingar á fjárveitingum reynir á forgangsröðun verkefna og hafa margir framhaldsskólar ekki talið sér fært að gera samninga við hlutaðeigandi grunnskóla í núverandi efnahagsástandi. Sú ákvörðun hefur verið gagnrýnd, ekki síst af sveitarfélögum og grunnskólum, sem lögum samkvæmt eiga að tryggja nemendum þennan rétt. Einnig hafa foreldrar gagnrýnt þessa skerðingu.

Í þessu ljósi er nú stefnt að því að setja bráðabirgðaákvæði í grunnskólalög sem frestar gildistöku á  rétti grunnskólanemenda til að stunda samhliða einingabært nám í framhaldsskóla. Eftir sem áður er heimild fyrir slíkt fyrirkomulag fyrir hendi. Í frumvarpsdrögum sem stefnt er því að leggja fram á vorþingi er gert ráð fyrir að þessi réttur grunnskólanemenda verði virkjaður að nýju 1. ágúst 2013.

Framhaldsskólanám - Hvernig er greiðslu háttað fyrir grunnskólanema sem taka einstaka áfanga á framhaldsskólastigi?

Samkvæmt grunnskólalögum eiga grunnskólanemendur rétt á því að stunda nám í einstökum greinum á framhaldsskólastigi. Það er í höndum skólastjóra grunnskóla að veita slíkt leyfi. Skyldunám í grunnskóla á að vera nemendum að kostnaðarlausu og er óheimilt að krefja foreldra um greiðslu. Sama á við um einstaka áfanga í framhaldsskóla sem grunnskólanemendur taka. Vegna sparnaðar í framhaldsskólum er ekki veitt sérstakt fjármagn til þessarar kennslu.

Framhaldsskólanám - Svar við fyrirspurn um rétt grunnskólanemenda til að stunda nám á framhaldsskólastigi skv. 26. gr. laga um grunnskóla nr. 91/2008

Óskað var eftir afstöðu mennta- og menningarmálaráðuneytisisins til nokkurra atriða sem lúta að framhaldsskólanámi nemenda í grunnskólum. Spurningarnar eru eftirfarandi:

1. Á nemandi fullan rétt á því að hefja skólagöngu á framhaldsskólastigi í einstökum námsgreinum skv. 26. gr. grunnskólalaga?

2. Telur ráðuneytið að framhaldsskóli geti tíu dögum fyrir skólabyrjun rift samkomulagi sem gert var sl. vor um fyrirkomulag kennslu grunnskólanemenda og kostnað vegna hennar, sbr. 31. gr. grunnskólalaga?

3. Mun ráðuneytið meta námsárangur nemenda í grunnskóla til eininga í framhaldsskóla, ef grunnskólar taka upp kennslu í einstökum námsgreinum framhaldsskólans og ráða kennara með leyfisbréf á framhaldsskólastigi til að annast hana?

 Í svari ráðuneytisins er reynt að draga þetta mál saman og fara yfir það í heild sinni og svara um leið framkomnum spurningum.

 Í fjárlögum ársins 2010 er ekki gert ráð fyrir framlögum til framhaldsskólans vegna náms nemenda grunnskólans sem stundað er í vali við framhaldsskóla, sbr. 4. mgr. 24. gr. laga um grunnskóla nr. 91/2008. Af hálfu Sambands íslenskra sveitarfélaga hefur verið bent á að ákvæðið mæli fyrir um „rétt“ nemenda til náms í framhaldsskóla og því sé með þessari ráðstöfun verið að brjóta rétt á nemendum. Með því að gera ekki ráð fyrir framlögum frá ríkinu til framhaldsskólans vegna náms grunnskólanemenda í framhaldsskóla skv. 4. mgr. 26. gr. grunnskólalaga verður minna úr möguleikum sveitarfélaga til hagræðingar innan grunnskólans.

 Í 26. gr. laga um grunnskóla er lögð áhersla á að nemendur skulu frá upphafi skólagöngu eiga val í námi sínu, svo sem um viðfangsefni og námsgreinar, í samræmi við viðmið í aðalnámskrá grunnskóla og skipulag skóla. Markmiðið sé að gera nemendur ábyrga fyrir eigin námi og skapa sveigjanleika í skólastarfi. Í 2. mgr. ákvæðisins er tekið fram að nemendur í 8., 9. og 10. bekk skulu eiga kost á vali um námsgreinar og námssvið í um „þriðjungi námstímans.“ Í 3. mgr. er mælt fyrir um heimildir til þess að meta skipulagt nám sem stundað er utan grunnskóla og til að meta tímabundna þátttöku í atvinnulífi, félagslífi, íþróttum og á fleiri sviðum, sem nám enda falli það að markmiðum skólastarfs. Um rétt á vali í námi framhaldsskóla segir síðan í 4. og 5. mgr. 26. gr: „Grunnskólanemendur eiga rétt á að stunda nám í einstökum námsgreinum á framhaldsskólastigi meðan þeir eru í grunnskóla enda hafi þeir sýnt fullnægjandi færni. Skólastjóri í grunnskóla veitir nemanda heimild til slíks náms utan skólans samkvæmt viðmiðum sem sett skulu í aðalnámskrá. Ákvörðun skólastjóra samkvæmt þessari málsgrein lýtur ákvæðum stjórnsýslulaga.“ Heimilt er að kæra synjun um mat á námi eða beitingu heimildar samkvæmt þessari grein eftir fyrirmælum 47. gr. Í úrskurði getur menntamálaráðuneyti lagt fyrir skólastjóra grunnskóla að veita nemanda heimild til náms á framhaldsskólastigi skv. 4. mgr.“

 Í almennum athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum um grunnskóla er m.a. að finna eftirfarandi ummæli: „Á undanförnum árum hefur orðið hröð þróun í þá átt að nemendur á grunnskólaaldri stunda samtímis nám á grunn- og framhaldsskólastigi og hafa ýmsar tilraunir verið gerðar í þeim efnum. Skólaárið 2006–2007 stunduðu um 1.300 grunnskólanemendur eitthvert nám á framhaldsskólastigi. Frumvarpið kveður skýrar á um framkvæmdina. Í því er kveðið á um rétt nemenda til að stunda nám í einstökum námsgreinum á framhaldsskólastigi að loknu grunnskólanámi í viðkomandi greinum. Til að tryggja samfellu og til að stuðla að velferð barna er í frumvarpinu lagt til að sveitarfélög leggi áherslu á virk tengsl og miðlun upplýsinga milli leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla, m.a. í tengslum við sérfræðiþjónustu.“ Í skýringum við 4. mgr. 26. gr. frumvarpsins er m.a. að finna eftirfarandi ummæli: „Á undanförnum árum hefur færst í vöxt að nemendur stundi nám samhliða í grunnskóla og framhaldsskóla og hefur ríkt nokkur óvissa um framkvæmdina, t.d. hvernig eigi að skipta kostnaði vegna slíkrar tilhögunar. Hér er gengið út frá því að skólastjóri grunnskóla geti heimilað slíkt, enda sé það gert á forsendum grunnskólans sem ber ábyrgð á nemandanum á meðan hann er á skyldunámsaldri, nema viðkomandi nemandi fari í framhaldsskóla að loknum 9. bekk. Gert er ráð fyrir að samkomulag liggi fyrir milli viðkomandi grunnskóla og framhaldsskóla um framkvæmdina. Gera þarf samning milli ríkis og sveitarfélaga um framkvæmdina þegar nemendur stunda samtímis nám í grunn- og framhaldsskóla. Í samningnum þarf m.a. að koma fram að nemandinn sé á ábyrgð grunnskólans og að samræming á námi nemandans sé á ábyrgð grunnskólans. Jafnframt þarf að skýra ákvæði um kostnaðarskiptingu, t.d. kennslukostnað, innritunarkostnað, bókakaup og gjaldtökuheimildir, og að það sé á ábyrgð grunnskólans að útskrifa nemandann og meta hvort hann hafi lokið grunnskólanámi. Heimild skólastjóra til þess að veita nemanda leyfi til þess að stunda nám utan skóla verður að byggjast á þeim sjónarmiðum að nemandi hafi lokið námi í viðkomandi grein þar sem það á við eða sýnt fullnægjandi færni. Gert er ráð fyrir því að í aðalnámskrá verði að finna viðmið sem lögð verði til grundvallar ákvörðun skólastjóra. Réttur nemanda til þess að stunda nám samkvæmt greininni tekur einvörðungu til náms sem talist getur hluti af grunnskólanámi hans. Um skiptingu kostnaðar milli grunnskóla og framhaldsskóla sem af því hlýst fer samkvæmt fyrirmælum 31. gr.“

Þegar horft er til orðalags 4. mgr. 26. gr. og ummæla í greinargerð með frumvarpi því sem varð að lögum um grunnskóla verður ráðið að sá réttur sem ákvæðið mælir fyrir um taki til nemenda í 8., 9. og 10. bekk. Þá er það skilyrði að nemandi hafi sýnt fullnægjandi færni og að námið sé hluti af grunnskólanámi nemandans. Það er skólastjóri sem veitir heimild á grundvelli mats samkvæmt viðmiðum sem sett skulu í aðalnámskrá. Ákvæðið verður ekki skilið svo að það veiti rétt til þess að stunda nám í hvaða framhaldsskóla sem er. Til þess að grunnskóli geti boðið upp á slíkt nám þarf að liggja fyrir samkomulag milli viðkomandi grunnskóla og framhaldsskóla um framkvæmdina. Í því sambandi er í 2. mgr. 31. gr. laga um grunnskóla tekið fram: „Nú stundar grunnskólanemandi nám í framhaldsskóla sem skilgreint er sem hluti náms í grunnskóla, og fer þá um kostnað vegna kennslu á framhaldsskólastigi eftir ákvæðum laga um framhaldsskóla. Sveitarfélög greiða þá kostnað vegna námsgagna og innritunar og eftir atvikum efnisgjald. Um nánari framkvæmd og fyrirkomulag skal samið milli hlutaðeigandi grunn- og framhaldsskóla.“

Skoða verður ákvæðið í samhengi við 4. mgr. 26. gr. laganna. Í skýringum við ákvæðið er gert ráð fyrir því að námið geti í eðli sínu verið með þrennum hætti: Í fyrsta lagi nám sem skipulagt er af grunnskóla, þ.e. er hluti af grunnskólanámi skv. skólanámskrá. Er þá gert samkomulag um það við framhaldsskóla, sbr. 4. mgr. 26. gr. Í öðru lagi nemendur sem taka einstaka námsáfanga í framhaldsskóla sem viðbót við grunnskólanám. Þá er námið ekki metið sem hluti af skipulögðu námi við grunnskóla. Í þriðja lagi þegar nemandi óskar eftir því að fá nám sem ekki hefur verið skipulagt í samstarfi grunnskóla og framhaldsskóla metið sem valgrein. Um kostnaðarskiptingu ríkis og sveitarfélaga vegna 1. liðar kemur eftirfarandi fram í skýringum í við 31. gr. frumvarpsins: „Þá greiðir ríkið kennslukostnað vegna áfanga sem nemandinn tekur og fær metna síðar sem hluta af framhaldsskólanámi. Sveitarfélögin greiða kostnað vegna námsgagna og innritunarkostnað nemenda í framhaldsskóla, enda er námið einnig metið sem hluti af skyldunámi, t.d. sem valgrein, og skal því vera nemendum að kostnaðarlausu, sbr. 3. og 4. mgr. 26. gr. Þegar um þetta er að ræða skulu sveitarfélag og framhaldsskóli gera með sér samkomulag.“

Sú spurning vaknar eðlilega af hálfu sveitarfélaga hvernig grunnskólar eigi að bregðast við þegar einstakir framhaldsskólar halda að sér höndum vegna samdráttar í ríkisútgjöldum og hvernig fari þá um rétt einstakra nemenda. Færa má rök fyrir því að þar sem ekki sé til staðar samningur við framhaldsskóla og námið er ekki hluti af skipulögðu námi grunnskóla sé umræddur réttur skv. 4. mgr. 26. gr. laga um grunnskóla ekki til staðar. Hafi á hinn bóginn verið gerðir samningar við framhaldsskóla eins og dæmi virðast vera um kann málið e.t.v. að horfa öðru vísi við þegar skólastjóri hefur veitt heimildina en framhaldsskólinn tekur ekki við nemandanum vegna þess að fjárveitingar eru ekki til staðar. Í slíkum tilvikum kann að reyna á skýrleika samninga og hvort fyrirvarar hafi verið gerðir um fjárveitingar Alþingis. Fyrirfram má þó ætla að þau sjónarmið að skerða möguleika á vali í námi á grundvelli samdráttar í ríkisútgjöldum og takmörkuðum möguleikum til innritunar nemenda í framhaldsskóla séu málefnaleg. Í því sambandi ber einnig að líta til þess að val grunnskólanemenda í námi í framhaldsskóla er aðeins einn af nokkrum möguleikum um val í námi skv. 26. gr.

Mennta- og menningarmálaráðuneytið stóð á sl. ári frammi fyrir kröfu um niðurskurð útgjalda til framhaldsskóla. Tekin var m.a. sú ákvörðun að standa vörð um grunnþjónustu framhaldsskóla við nemendur og í því ljósi var sú ákvörðun tekin að falla frá sérstökum greiðslum til framhaldsskóla vegna náms grunnskólanemenda í fjarnámi í einstökum áföngum framhaldsskóla. Eins og áður hefur komið fram hefur verið gróska í samstarfi grunn- og framhaldsskóla hvað þessa þjónustu varðar og hefur þetta fyrirkomulag reynst góð viðbót við námsframboð grunnskólanemenda. Gert er ráð fyrir að ríkið spari um 70 millj. kr. útgjöld vegna þessarar ákvörðunar. Framhaldsskólum er eftir sem áður heimilt að bjóða upp á fjarnám fyrir grunnskólanemendur í samstarfi við grunnskóla en þeir fá ekki til þess sérstakt framlag úr ríkissjóði. Þessi ákvörðun var ekki auðveld og vonast er til að hægt verði að taka upp að nýju greiðslur til framhaldsskóla vegna fjarnáms grunnskólanemenda þegar betur árar í samfélaginu. Það er alls ekki stefnan að færa kostnað við fjarnám grunnskólanemenda yfir til sveitarfélaga, og tímabundið mun grunnskólanemendum því ekki standa til boða jafn fjölbreytt val og hér að framan greinir.

Samkvæmt grunnskólalögum þá er það skylda grunnskóla að bjóða nemendum nám við hæfi og þess skal  sérstaklega gætt að allir nemendur fái jöfn tækifæri til náms og eigi þess kost að velja sér viðfangsefni og nálgun í eigin námi. Ef nemendur hafa lokið einstökum námsgreinum grunnskóla þá er eðlilegt að nemendum standi til boða valgreinar við hæfi í grunnskóla á öðrum sviðum, sbr. ákvæði grunnskólalaga. Einnig ættu nemendur að geta fengið viðfangsefni við hæfi innan allra námsgreina grunnskólans, t.d. með breiðara námsframboði og fjölbreyttum verkefnum við hæfi.

Ráðuneytið telur afar óheppilegt ef til þess hefur þurft að koma að einstakir framhaldsskólar hafi rift þegar gerðu samkomulagi um fyrirkomulag kennslu grunnskólanemenda og kostnað vegna hennar með litlum fyrirvara. Eins og áður segir stóð ráðuneytið frammi fyrir kröfu um niðurskurð útgjalda til framhaldsskóla og varð ekki undan því vikist að draga úr fjárveitingu til framhaldsskólans með þeim hætti sem hér hefur verið lýst.

Hvað varðar afstöðu ráðuneytisins til þriðju spurningar erindis yðar þá lítur ráðuneytið svo á að ef kennarar í grunnskóla með tilskilda menntun á viðkomandi fagsviði annast kennslu í einstökum námsgreinum  framhaldsskólans sem val í grunnskóla, þá er ekkert því til fyrirstöðu að meta slíka áfanga einnig sem hluta af framhaldsskólanámi ef fyrir liggur samningur milli viðkomandi grunn- og framhaldsskóla gagnvart slíku fyrirkomulagi.

 Heimakennsla - Geta foreldrar kennt börnum sínum heima?

Já, foreldrar, sem óska eftir að kenna börnum sínum heima, að hluta eða öllu leyti, skulu sækja um slíka heimild til síns sveitarfélags. Skólastjóri getur veitt undanþágu að höfðu samráði við skólanefnd og sérfræðiþjónustu í samræmi við reglugerð um skilyrði til heimakennslu á grunnskólastigi.

Heimanám - Er eitthvað viðmið til um heimanám nemenda?

Engin ákvæði eru um heimanám í gildandi lögum um grunnskóla. Í aðalnámskrá grunnskóla er skólum sett almenn viðmið en það er  hvers skóla að útfæra þau nánar í skólanámskrá bæði með tilliti til þess nemendahóps sem stundar nám í skólanum og þeirra kennsluhátta sem skólinn aðhyllist. Í skólanámskrá birtist stefna skólans og þau gildi sem hún grundvallast á og hvernig skólinn útfærir ýmis almenn og fagbundin markmið aðalnámskrár, skipulag kennslu og kennsluhætti. Það er eðlilegt að áherslur grunnskóla hvað varðar heimanám komi fram í skólanámskrá hvers skóla og ekki er talin ástæða til þess að stýra starfsháttum skóla með viðmiðanir um heimanám í lögum eða reglugerðum og er það í samræmi við þá stefnu að stuðla að auknu sjálfstæði skóla.

Engar opinberar viðmiðanir eru til um heimanám grunnskólanemenda en hver skóli ætti að hafa stefnu skólans hvað heimanám varðar aðgengilega á vef skólans. Útfærsla á heimanámi er í höndum einstakra skóla án afskipta menntamálayfirvalda. Ef foreldrar eða nemendur eru óánægðir með stefnu skólans í heimanámi er eðlilegt að koma ábendingum þar að lútandi til umsjónarkennara og stjórnenda skólans, til skólaráðs skólans og skólanefndar viðkomandi sveitarfélags.

Íslenskukennsla - Hvaða rétt eiga nemendur með annað móðurmál til íslenskukennslu?

Nemendur með annað móðurmál en íslensku eiga rétt á kennslu í íslensku sem öðru tungumáli. Með kennslunni er stefnt að virku tvítyngi þessara nemenda, að þeir geti stundað nám í grunnskólum og tekið virkan þátt í íslensku samfélagi.

Íslenskukennsla erlendis - Hvernig er best að læra íslensku erlendis?

Ýmsir möguleikar eru til að læra íslensku erlendis. M.a. er unnt að kaupa áskrift að ýmis konar námsefni af Skólavefnum http://skolavefurinn.is/ Á vefslóð Námsgagnastofnunar http://nams.is/ er einnig hægt að prenta út námsefni. Tungumálatorg http://tungumalatorg.is/ er samskiptavefur skóla, kennara og foreldra á Íslandi. Þar er t.d. í boði námsefni sem er sérstaklega hannað fyrir Íslendinga erlendis sem eru að læra íslensku eða vilja viðhalda tungumálinu.
Auk þessa er vert að benda á að nokkrir einkareknir íslenskuskólar eru reknir erlendis, t.d. á vegum Íslendingafélaga. Þeir eru í: Brussel, Finnlandi, Hollandi, París, London, Þýskalandi, Sviss og New York.

Íslenskukennsla - Námsefni til íslenskukennslu fyrir íslensk börn sem búa erlendis

Hægt er að gerast áskrifandi að skólavefnum en þar er hægt að fá aðgang að ýmis konar námsefni gegn vægu gjaldi. Á vef Námsgagnastofnunar er mjög fjölbreytilegt námsefni aðgengilegt öllum að kostnaðarlausu. Einnig er hægt að fá hjá Námsgagnastofnun prentað námsefni gegn afar vægu gjaldi til nota fyrir íslenska nemendur sem eru búsettir erlendis.

Íslenskukennsla íslenskra barna erlendis (Noregi) - Hver er réttur íslenskra barna sem búsett eru á Norðurlöndum til að læra íslensku?

Það eru engar samræmdar norrænar reglur um það með hvaða hætti móðurmálskennsla er framkvæmd í grunnskólum á Norðurlöndum.  Réttur nemenda til móðurmálskennslu er skilgreindur í lögum, reglugerðum og aðalnámskrám í viðkomandi löndum og ráðuneytin setja kennslunni námskrár og viðmiðanir. Mennta- og menningarmálaráðuneytið á Íslandi hefur ekki lögsögu yfir íslenskukennslunni í norrænum grunnskólum og gerir ekki athugasemdir við framkvæmdina. Ráðuneytið hefur vísað fyrirspyrjendum á möguleikann að ræða við skólastjórnendur í viðkomandi skólum og fræðsluyfirvöld í viðkomandi sveitarfélögum og ef það dugar ekki hafa þá samband við ráðuneyti menntamála.  Á vef  norska menntamálaráðuneytisins má nálgast aðalnámskrár , en þar kennir ýmissa grasa um móðurmálskennslu og rétt til hennar. Benda má á að börn af norskum og sænskum uppruna í íslenskum skólum fá norsku- og sænskukennslu í samræmi við ákvæði aðalnámskrár, sjá t.d. http://skolahjalp.is/%7Ejlls/tung/

Frekari upplýsingar um áhugaverð svör er varða þessi mál má finna á vef ráðuneytisins í spurt og svarað og er að finna undir flokknum NÁM

Mennta- og menningarmálaráðuneytið gaf árið 1995 út leiðarvísi um íslenskukennslu erlendis á grunnskólastigi í samstarfi við Skruddu og er hann aðgengilegur á vef ráðuneytisins  Athygli er vakin á norræna tungumálasáttmálanum                                 

Móðurmál - Hvaða rétt eiga nemendur með annað móðurmál til að fá móðurmál sitt viðurkennt?

Grunnskólum er heimilt að viðurkenna kunnáttu í móðurmáli nemenda með annað móðurmál en íslensku sem hluta af skyldunámi er komi í stað skyldunáms í erlendu tungumáli. Sérstök móðurmálskennsla er hins vegar ekki lögbundin fyrir alla nemendur en æskilegt er að nemendur fái tækifæri til að rækta móðurmál sitt, t.d. sem valgrein eða í fjarnámi.

Náms- og starfsráðgjöf - Eiga nemendur rétt á náms- og starfsráðgjöf í grunnskóla?

Já, grunnskólanemendur eiga rétt á að njóta námsráðgjafar í grunnskóla hjá náms- og starfsráðgjöfum  og ráðgjafar um náms- og starfsval.

Nemendur í námi erlendis - Á aðili sem er með lögheimili og greiðir skatta á Íslandi, en er búsettur erlendis í lengri eða skemmri tíma, rétt á niðurgreiðslu frá lögheimilissveitarfélagi vegna skólagjalda við grunnskóla erlendis?

Samkvæmt lögum um grunnskóla nr. 91/2008 þá er rekstur almennra grunnskóla á ábyrgð og kostnað sveitarfélaga. Skv. 5. gr. laganna er sveitarfélögum skylt að sjá til þess að skólaskyld börn skv. 3. gr. laganna, sem eiga lögheimili í sveitarfélaginu og börn sem hefur verið ráðstafað í fóstur til fósturforeldra, sem eiga lögheimili í sveitarfélaginu, njóti skólavistar eftir því sem nánar segir í lögunum. Liggi ekki fyrir ákvörðun stjórnvalds um lögheimili barns kveður sveitarstjórn á um skólaskyldu þess, enda búi barnið í sveitarfélaginu og leitað hafi verið eftir innritun þess í skóla, sbr. 19. gr. laganna. Almennt er við það miðað að barn skuli sækja skóla þar sem það dvelst og á lögheimili. Í greinargerð með frumvarpinu segir að séu aðstæður hins vegar með þeim hætti að barn dveljist í sveitarfélagi og það hefur hafið skólagöngu eða verið innritað í skóla, án þess að hafa skráð lögheimili, ber sveitarstjórn að mæla fyrir um skólaskyldu þess. Með þessu er reynt að tryggja að þau börn sem sannanlega dveljast og búa hér á landi og lögboðin skólaskylda nær til geti óhindrað gengið í skóla í samræmi við landslög og alþjóðlegar skuldbindingar íslenska ríkisins. Tilvik af þeim toga sem hér er vísað til hafa komið upp, sbr. umfjöllun umboðsmanns Alþingis í máli nr. 4838/ 2006 og bréf menntamálaráðuneytis, dags. 16. janúar 2007, um skólaskyldu barna sem hingað höfðu komið til lands með erlendum foreldrum vegna vinnu þeirra eða leit þeirra að vinnu. Synji sveitarstjórn barni um skólavist á þeirri forsendu að það hafi ekki lögheimili hér á landi verður slíkri ákvörðun skotið til mennta- og menningarmálaráðherra, sbr. 47. gr. frumvarpsins. Ekki hefur reynt á þessa kæruheimild frá gildistöku laganna 2008.

Alþjóðasamningar ganga langt í að tryggja öllum börnum rétt til skólagöngu og því ber sveitarfélagi að tryggja að svo megi verða.  Ísland er aðili að alþjóðasamningum sem tryggja börnum rétt til skólavistar. Hér skal jafnframt vísað til 2. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar um að öllum skuli í lögum tryggður réttur til almennrar menntunar og fræðslu við sitt hæfi. Auk ákvæða Mannréttindasáttmála Evrópu um að engum manni skuli synjað um rétt til menntunar sem og Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna.  Eru ákvæði þessi rakin í áðurnefndu máli umboðsmanns Alþingis. Ráðuneytið telur rétt að undirstrika að ákvæði þessi eiga við um alla sem dvelja hér á landi.

Í tengslum við framangreint mál gerði umboðsmaður Alþingis athugun á réttindum EES launþega og fjölskyldna þeirra til dvalar hér á landi og aðgangs að menntastofnunum með vísan til réttarheimilda sem um þau réttindi gildi og dómafordæmi dómstóls Evrópubandalaganna. Í bréfi umboðsmanns segir m.a. að hvað varði sérstaklega þau börn erlendra launþega sem ekki falli undir ákvæði EES réttar megi ljóst vera að stjórnvöld hafi meira svigrúm til skýringa á skyldum sínum skv. ákvæðum grunnskólalaga. Þó sé rétt að minna á að í 2. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar sé kveðið á um að öllum skuli í lögum tryggður réttur til almennrar menntunar og fræðslu við sitt hæfi. Að auki njóti rétturinn til náms verndar 2. gr. 1. viðauka Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, sem mæli fyrir um að engum manni skuli synjað um rétt til menntunar, sem og Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, en í 28. gr. hans sé m.a. mælt fyrir um að aðildarríkin skuldbindi sig til að koma á skyldu til grunnmenntunar sem allir geti notið ókeypis og til að gera ráðstafanir til að stuðla að reglulegri skólavist og til að draga úr því að nemendur hverfi frá námi. Það sé slíkum réttindum sammerkt að þau gildi almennt um alla einstaklinga sem séu á yfirráðasvæði ríkis.

Það er álit mennta- og menningarmálaráðuneytis, m.a. í ljósi þeirra mála sem upp hafa komið hér á landi á undanförnum árum, sbr. framangreinda greinargerð og ákvæða laga um grunnskóla, þá sé réttur nemenda til grunnskólamenntunar tryggður með ýmsum alþjóðasáttmálum og jafnframt skyldum á sveitarfélög að veita þeim skólavist, skv. grunnskólalögum. Á sama hátt eru sambærilegar skyldur á fræðsluyfirvöld í öðrum löndum skv. alþjóðasáttmálum og eru skyldurnar ríkari innan Evrópska efnahagssvæðisins eins og rakið hefur verið hér að framan.

Mennta- og menningarmálaráðuneytið álítur því að nemendur eigi ekki rétt á niðurgreiðslu skólagjalda við grunnskóla erlendis frá lögheimilissveitarfélagi hér á landi.  Hins vegar er ekkert því til fyrirstöðu að sveitarfélög ákveði að veita fjölskyldum stuðning vegna skólagöngu erlendis, t.d. fjarnám í íslensku eða veita styrki af einhverju tagi, en slíkt er alfarið ákvörðunaratriði viðkomandi sveitarfélaga. Einnig getur Námsgagnastofnun veitt íslenskum börnum sem eru búsett erlendis viðeigandi námsgögn en ákvörðun um slíkt er í höndum stofnunarinnar.

Norsku- og sænskunám - Er hægt að ætlast til að foreldrar standi fjárhagslegan straum af námi barna sinna í norsku og sænsku?

Nei, ekki ef námið er hluti af skyldunámi barnanna.

Norsku- og sænskunám - Er skólum/sveitarfélögum skylt að bjóða nemendum upp á nám í norsku og sænsku hafi þeir þá undirstöðukunnáttu sem lýst er í aðalnámskrá?

Nei, sveitarfélögum er ekki gert skylt að bjóða upp á nám í þessum greinum þrátt fyrir að undirstöðukunnátta nemenda sé fyrir hendi. Slíkt er hins vegar æskilegt og í samræmi við anda grunnskólalaga um valfrelsi, sveigjanleika og yfirlýsingu um málstefnu Norðurlanda.

Norsku- og sænskunám - Eru norska og sænska lögbundnar námsgreinar í íslenskum skólum?

Ráðuneytið hefur litið svo á að með tilvísun til 26. gr. grunnskólalaga sé danska skyldunámsgrein. Sérstök móðurmálskennsla í norsku og sænsku er ekki lögbundin fyrir alla nemendur og því eru norska og sænska ekki með sambærilegum hætti og danska, skyldunámsgreinar enda sveitarfélögum ekki skylt að verða við beiðni foreldra um kennslu í norsku og sænsku, þó slíkt sé æskilegt. Samkvæmt grunnskólalögum er skyldunám grunnskólanemendum endurgjaldslaust.

Norsku- og sænskunám  - Geta skólar/sveitarfélög krafist þess að nemendur skipti frá norsku/sænsku yfir í dönsku í miðju námsferlinu, t.d. vegna fjárhagslegs samdráttar hjá sveitarfélaginu?

Nei, hafi sveitarfélag á annað borð tekið ákvörðun um að bjóða upp á þetta námsframboð er eðlilegt að nemendur fái tækifæri til að ljúka því það í samræmi við kröfur í aðalnámskrá grunnskóla.

Norsku- og sænskunám - Hver er lágmarks kennslustundafjöldi sem hægt er að bjóða nemendum í norsku og sænsku upp á?

Liggi fyrir samþykki sveitarstjórnar um að bjóða upp á nám í þessum greinum skal kennsla í þeim vera til jafns við dönsku og fara eftir ákvæðum aðalnámskrár grunnskóla. Einnig er hægt að skipuleggja námið sem fjarnám.

Norsku- og sænskunám - Hvaða aðili á að standa að dreifingu námsgagna til nemenda í norsku og sænsku og hver ber kostnað af henni?

Nemendur í norsku og sænsku eiga rétt á námsgögnum frá Námsgagnastofnun samkvæmt þeim reglum sem gilda um námsgögn í grunnskólum.

Samræmd könnunarpróf - Er grunnskólum heimilt að nýta niðurstöður úr samræmdum könnunarprófum í 10. bekk sem hluta af skólaeinkunn?

Í grunnskólalögum nr. 91/2008, er kveðið á um breytingar á samræmdum prófum í grunnskólum. Í 39. gr. laganna segir að nemendur í fyrri hluta 10. bekkjar skuli þreyta samræmd könnunarpróf í íslensku og stærðfræði  Þessi próf teljast ekki vera lokapróf í grunnskóla líkt og þau samræmdu próf sem áður tíðkuðust í 10. bekk. Megintilgangur samræmdra könnunarprófa er að veita skólum, nemendum og foreldrum upplýsingar um stöðu nemenda og skapa færi á að styðja við nám þeirra í viðkomandi greinum áður en grunnskólanámi lýkur. Samræmd könnunarpróf eiga ekki að liggja til grundvallar inntöku nemenda í framhaldsskóla og grunnskólum er ekki heimilt að senda framhaldsskólum upplýsingar um einkunnir nemenda úr samræmdum könnunarprófum í tengslum við útskrift nemenda úr grunnskóla og innritun í framhaldsskóla.

Í aðalnámskrá grunnskóla, almennum hluta, sem gefin er út af mennta- og menningarmálaráðuneyti eru skilgreind þau samræmdu viðmið sem skólar þurfa að fara eftir hvað varðar námsmat í grunnskóla. Grunnskólar móta eigin stefnu um námsmat og einkunnagjöf nemenda í grunnskóla í samræmi við markmið aðalnámskrár, en grunnskólar ákveða sjálfir með hvaða hætti niðurstöður námsmats skólans eru birtar nemendum og foreldrum þeirra.

Mennta- og menningarmálaráðuneyti sér ekkert því til fyrirstöðu að grunnskólar nýti niðurstöður samræmdra könnunarprófa í 10. bekk sem hluta af skólaeinkunn í 10. bekk. Ráðuneytið telur einnig að með því að nýta niðurstöður samræmdra könnunarprófa með þessum hætti sé mögulegt að auka áhuga nemenda á því að leggja sig alla fram við úrlausn prófanna. Hins vegar telur ráðuneytið ekki eðlilegt að niðurstöður könnunarprófanna verði stærri hluti af skólaeinkunn 10. bekkjar en að hámarki 10%.

Samræmd könnunarpróf – Er hægt að taka samræmd könnunarpróf í 9. bekk í stað 10. bekkjar?

Samræmt námsmat í grunnskóla er þannig að nemendur í 10. bekk taka þrjú könnunarpróf í upphafi 10. bekkjar, þ.e. í íslensku, stærðfræði og ensku en þau próf eru ekki opin fyrir nemendur í 9. bekk grunnskóla. Útskrift úr grunnskóla er alfarið á ábyrgð grunnskóla og eiga könnunarprófin við upphaf 10. bekkjar ekki að hafa nein áhrif á útskrift nemenda. Eftir sem áður geta grunnskólar ákveðið að útskrifa nemendur með lokaeinkunn í tilteknum námsgreinum að loknum 9. bekk hafi þeir að mati skólans uppfyllt markmið aðalnámskrár grunnskóla í námsgreininni. Í þeim tilvikum eru þeir nemendur ekki skyldugir að stunda grunnskólanám í þeirri grein í 10. bekk, geta t.d. í stað þess stundað nám á framhaldsskólastigi í greininni.

Samræmd könnunarpróf - Hvernig er samræmdum könnunarprófum háttað, er hægt að fá undanþágu frá prófum?

Samræmd könnunarpróf eru í íslensku og stærðfræði í 4. og 7. bekk en í stað samræmdra valfrjálsra lokaprófa í 6 námsgreinum í 10. bekk þreyta nemendur í fyrri hluta 10. bekkjar samræmd könnunarpróf í íslensku, stærðfræði og ensku. Önnur próf eru haldin samkvæmt ákvörðun ráðherra.

Skólastjórum er heimilt, ef gildar ástæður mæla með því og samþykki foreldra liggur fyrir, að veita nemendum undanþágu frá því að þreyta könnunarpróf í einstökum prófgreinum 4., 7. og 10. bekkjar.

Samræmd könnunarpróf - Úr hvaða efnisatriðum er prófað og úr hvaða efnisatriðum er ekki prófað?

Samræmdum könnunarprófum er ætlað að veita nemendum, foreldrum þeirra, kennurum og skólum upplýsingar um stöðu nemenda í námi á ákveðnum tímapunkti. Prófin taka mið af aðalnámskrá grunnskóla frá 1999 og 2007. Einkum er horft til þrepamarkmiða við gerð samræmdra könnunarprófa sem nýtast betur til að ákvarða efnistök námsmats en áfanga- eða lokamarkmið. Alla jafna eru áfanga- eða lokamarkmið of almenn til að nýtast við þá vinnu. Samræmt námsmat tekur ekki mið af séráherslum einstakra skóla.

Í þrepamarkmiðum aðalnámskrár í stærðfræði eru nokkur efnisatriði ekki kynnt fyrr en í 10. bekk. Sem dæmi má nefna reglu Pýþagórasar og kúlu og keilu í rúmfræðinni. Slík atriði verða ekki á samræmdum könnunarprófum. Sama á t.d. við um algebru og líkinda- og tölfræði. Í íslensku má einkum finna slík atriði í málfræði. Önnur þrepamarkmið eru þess eðlis að þau eru kynnt á yngri stigum og unnið áfram með þau í 10. bekk. Skil milli þess hvað er efni 9. bekkjar og hvað er efni 10. bekkjar eru mjög óljós. Í samræmdum könnunarprófum er reynt að hafa prófatriði það fjölbreytt að þau reyni á getu allra nemenda.

Námsmatsstofnun hélt samráðsfundi með fulltrúum mennta- og menningarmálaráðuneytis, Kennarasambands Íslands og Skólastjórafélagi Íslands í júní 2008 þar sem rætt var innihald prófa. Einnig voru haldnir samráðsfundir með fulltrúum fagfélaga kennara á haustmánuðum 2008. Á fundunum kom fram að nauðsynlegt væri að sæmræmd könnunarpróf reyndu á getu allra nemenda. Hefur þessari stefnu síðan verið fylgt við undirbúning samræmdra könnunarprófa og öllum erindum verið svarað með þeim hætti. Á áðurnefndum umræðufundum með fulltrúum ráðuneytis, Kennarasambandsins, Skólastjórafélagsins og fagfélaga var meðal annars rætt hvort gefa ætti út efnisatriðalista yfir efni samræmdra könnunarprófa eða ekki. Var það samdóma álit allra aðila að slíkur efnisatriðalisti væri óþarfur og nægjanlegt væri að vísa í markmið aðalnámskrár. Aðalnámskrá grunnskóla veitir svigrúm í kennslu og er fullnægjandi rammi um samræmd könnunarpóf. Jafnframt var tekið undir það sjónarmið starfsmanna Námsmatsstofnunar að það væri ekki hlutverk stofnunarinnar að gefa út slíkan efnisatriðalista. Þessi mál verða endurmetin þegar nýjar aðalnámskrár liggja fyrir.

Samræmd könnunarpróf - Væri ekki rétt að taka af grunnskólum þá heimild að veita undanþágur frá samræmdum könnunarprófum, m.t.t. að skólar leggja áherslu á að nemendur með sérþarfir fá undanþágur?

Samkvæmt 39. gr. laga um grunnskóla nr. 91/2008 skulu samræmd könnunarpróf í íslensku og stærðfræði lögð fyrir alla nemendur í 4. og 7. bekk grunnskóla. Einnig skulu nemendur í fyrri hluta 10. bekkjar þreyta samræmd könnunarpróf í íslensku, stærðfræði og ensku. Skólastjóra er heimilt ef gildar ástæður mæla með því og samþykki foreldra liggur fyrir að veita nemendum undanþágu frá því að þreyta könnunarpróf í einstökum prófgreinum 4., 7. og 10. bekkjar.

Í greinargerð með grunnskólalagafrumvarpinu er nánar fjallað um heimildir skólastjóra til að veita nemendum slíkar undanþágur. Þar segir m.a.: „Nýmæli er að skólastjóra er heimilt ef gild rök mæla með því og samþykki forráðamanna liggur fyrir að veita nemanda undanþágu frá því að þreyta könnunarpróf í einstökum prófgreinum 4. og 7. bekkjar. Hingað til hefur menntamálaráðuneytið afgreitt allar slíkar undanþágubeiðnir og þykir rétt að færa stjórnsýsluna í þeim efnum nær vettvangi.“

Í 6. gr. reglugerðar nr. 45/2009 um fyrirkomulag og framkvæmd samræmdra könnunarprófa í 4., 7. og 10. bekk grunnskóla eru m.a. sett ákvæði um undanþágur en heimildir skólastjóra eru takmarkaðar.

Í reglugerðinni segir m.a.: Heimild skólastjóra til undanþágu tekur til:

a. nemenda með annað móðurmál en íslensku vegna prófs í íslensku,
b. nemenda með annað móðurmál en íslensku vegna prófs í stærðfræði enda hafi nemandi dvalið skemur á landinu en eitt ár,
c. nemenda í sérskólum, sérdeildum og öðrum þeim nemendum á skyldunámsaldri sem taldir eru víkja svo frá almennum þroska að þeim henti ekki samræmd könnunarpróf,
d. nemenda sem hafa orðið fyrir líkamlegu eða andlegu áfalli sem gerir þeim ókleift að þreyta samræmt könnunarpróf.

Ráðuneytið vekur athygli á því að skólastjórar þurfa skriflegt samþykki foreldris eða forráðamanns áður en þeir veita nemendum undanþágu frá því að þreyta samræmd könnunarpróf í grunnskólum og þeim ber síðan að tilkynna Námsmatsstofnun um undanþáguna og tilgreina jafnframt ástæðu undanþágunnar.

 Sjúkrakennsla - Hvaða rétt eiga nemendur til sjúkrakennslu?

Nemendur, sem að mati læknis geta ekki sótt skóla vegna slyss eða langvarandi veikinda, eiga rétt til sjúkrakennslu annaðhvort á heimili sínu eða á sjúkrastofnun. Sjúkrakennsla er á ábyrgð viðkomandi sveitarfélags og er nánar útfærð í reglugerð um nemendur með sérþarfir.

Skólaskylda - Er hægt að vera lengur en 10 ár í grunnskóla?

Ekki er gert ráð fyrir þeim möguleika en gert er ráð fyrir að framhaldsskólar taki við öllum nemendum sem lokið hafa 10 ára skyldunámi. Ef allir aðilar máls eru sammála því að nemandi sé lengur í grunnskóla er slíkt heimilt enda greiði sveitarfélag þann viðbótarkostnað sem til fellur.

Skólaskylda - Er mögulegt að útskrifa nemanda áður en 10 ára skyldunámi lýkur og þá um áramót?

Í endurskoðuðum drögum að aðalnámskrá grunnskóla sem finna má á heimasíðu ráðuneytisins kemur fram að meginreglan sé sú að börn byrja í grunnskóla á því almanaksári sem þau ná sex ára aldri. Samkvæmt bæði leik- og grunnskólalögum má þó flýta eða seinka skólabyrjun. Skólastjóri grunnskóla getur að uppfylltum ákveðnum skilyrðum heimilað að barn hefji skólagöngu fimm ára eða sjö ára.

Eftirfarandi kemur fram í drögunum um skyldunám á skemmri tíma en 10 árum. „Grunnskólalög heimila einnig að nemandi ljúki öllu námi grunnskóla á skemmri tíma en tíu árum. Hér er átt við að bráðgerir nemendur geti útskrifast úr grunnskóla fyrr en aldur þeirra segir til um. Er það lagt í hendur skólans með aðstoð sérfræðiþjónustu sveitarfélaga og að  frumkvæði foreldra eða fengnu samþykki þeirra að meta hvenær og hvernig flýting að þessu tagi fer fram. Nemendur þurfa að ljúka öllu námi grunnskóla samkvæmt aðalnámskrá áður en þeir útskrifast úr grunnskóla á skemmri tíma en 10 árum. Þrátt fyrir heimild um að ljúka grunnskóla á skemmri tíma en tíu árum ber grunnskólum að bjóða bráðgerum  nemendum upp á að dýpka þekkingu sína í námssviðum grunnskólans eða á fjölbreytt val í öðrum greinum, allt eftir áhuga þeirra.”
Einnig eru sett ýmis viðmið um námsmat við lok grunnskóla í drögum að aðalnámskránni. Að öllum þessum skilyrðum uppfylltum er því heimilt t.d. að útskrifa nemendur um áramót í 10. bekk. Ný drög eru aðgengileg á eftirfarandi slóð:

 http://www.menntamalaraduneyti.is/utgefid-efni/namskrar/drog-ad-nyjum-namskram/grunnskolar--namskrardrog/

Skólaskylda - Hve löng er skólaskyldan og hvernig er hægt að uppfylla hana?

Áfram er gert ráð fyrir 10 ára skólaskyldu fyrir nemendur að jafnaði á aldrinum 6-16 ára. Öllum börnum er skylt að sækja grunnskóla. Skólaskyldu er hægt að fullnægja í grunnskólum á vegum sveitarfélaga, í sjálfstætt reknum grunnskólum eða með öðrum viðurkenndum hætti skv. lögum um grunnskóla, t.d. með heimakennslu eða fjarkennslu. Skólastjóra er heimilt að útskrifa nemanda úr grunnskóla áður en 10 ára skyldunámi er lokið ef nemandi hefur uppfyllt námskröfur grunnskóla í samræmi við lokamarkmið aðalnámskrár.

Skyldunám - Er skylda að mæta í enskutíma í 10. bekk af viðkomandi hefur útskrifast úr því fagi í 9. bekk með góðum vitnisburði?

Samkvæmt 32. gr. laga um grunnskóla nr. 91/2008 metur skólastjóri hvort nemandi hafi lokið grunnskólanámi og ber ábyrgð á útskrift hans úr grunnskóla. Skólastjóra er heimilt að útskrifa nemanda úr grunnskóla áður en tíu ára skyldunámi er lokið enda uppfylli nemandi námskröfur grunnskóla í samræmi við lokamarkmið aðalnámskrár. Nokkuð hefur borið á því að talið hefur verið nægjanlegt að nemendur ljúki samræmdum lokaprófum í grunnskóla í tilteknum námsgreinum og þá megi útskrifa nemendur úr grunnskóla. Ekki er hægt að líta sjálfkrafa svo á að nemandi sé útskrifaður úr tiltekinni námsgrein í grunnskóla þótt hann hafi lokið samræmdu lokaprófi í viðkomandi grein. Eftir sem áður á grunnskólinn eftir að útskrifa nemandann úr grunnskóla í greininni. Hingað til hefur skólaeinkunn vegið 50% af lokaeinkunn á móti einkunn í samræmdu prófi. Það er hins vegar ákvörðun einstakra grunnskóla hvort þeir hafi útskrifað nemanda í 9. bekk í tilteknum greinum og ef svo er þá er nemanda ekki skylt að mæta í kennslustundir í sömu grein í 10. bekk. Nemandinn á hins vegar alltaf rétt á því að sitja þá tíma kjósi hann svo.

Skyldunám - Hvaða möguleika hafa nemendur um val í skyldunámi?

Frá upphafi grunnskóla skulu nemendur eiga val í námi sínu, svo sem um viðfangsefni, námsaðferðir og námsgreinar, í samræmi við viðmið í aðalnámskrá grunnskóla og skipulag skóla. Í 8., 9. og 10. bekk eiga nemendur kost á vali um námsgreinar og námssvið í um þriðjungi námstímans.

Undanþágur frá námi - Er heimilt að skilgreina danskennslu á yngsta stigi grunnskóla til skólaíþrótta?

Nánar tiltekið hvort heimilt sé að skilgreina dans, íþróttir og sund sem jafngilda þætti skólaíþrótta, samtals 120 mínútur í vikulegan kennslutíma.

Í almennum hluta aðalnámskrár grunnskóla frá 2006 er skilgreindur lágmarkskennslutími til íþrótta, líkams- og heilsuræktar fyrir 1.-4. bekk 480 mínútur, þ.e. að jafnaði 120 mínútur á viku í hverjum bekk. Í aðalnámskránni er gert ráð fyrir að skólar hafi svigrúm skv. viðmiðunarstundaskrá til að skipta lágmarkstímum á hverju námssviði á milli ára innan hvers tímabils. Skal skipulag og skipting kennslutíma fyrir hvert námssvið birt í skólanámskrá, enda sé skipulag á milli ára í samræmi við aðalnámskrá grunnskóla fyrir einstakar námsgreinar og námssvið. Í viðmiðunarstundaskránni er hlutfall kennslutímans skilgreint til kennslu í listgreinum og samkvæmt aðalnámskrá grunnskóla í listgreinum telst dans til listgreina. Loks hafa skólar svigrúm til að ráðstafa hluta kennslutímans frá upphafi grunnskóla.

Í aðalnámskrá grunnskóla, íþróttum, líkams- og heilsurækt frá 2007 kemur fram að námssviðið  greinist í tvo hluta, annars vegar skólaíþróttirog hins vegar skólasund og að samkvæmt gildandi viðmiðunarstundaskrá sé skylt að veita hverjum nemanda að lágmarki þrjár kennslustundir í íþróttum í hverri viku skólaársins (þ.e. 120 mínútur). Í aðalnámskránni í íþróttum er víða vikið að dansi og þar segir ma.. „Dans og líkamstjáning hefur fylgt mannkyni frá örófi alda. Börnum er eðlilegt að tjá sig með líkamanum þar sem þau hafa ekki öðlast þroska þeirra fullorðnu. Slík tjáning tengist oft notkun orða og hugtaka, auk þess sem auðveldara getur reynst að túlka tilfinningar í hreyfingu en með orðum. Þrátt fyrir að dans og líkamstjáning sé nú sett fram sem sérstök námsgrein, sjá nánar námskrá um listir, eru kennarar hvattir til að nýta sér atriði innan þessarar greinar sem námsþætti innan skólaíþrótta. Einnig eru íþróttakennarar hvattir til að taka þátt í frekari uppbyggingu á sviði dans og líkamstjáningar innan grunnskóla.”

Í aðalnámskrá grunnskóla, listgreinum frá 2007 kemur fram að listasvið taki til fimm listgreina. „Sviðið skiptist í myndmennt, textílmennt, tónmennt, dans og leikræna tjáningu. Í grunnskóla eru myndmennt, textílmennt og tónmennt sjálfstæðar skyldunámsgreinar fyrstu átta skólaárin en valgreinar á 9. og 10. ári. Dans og leikræn tjáning er samþætt öðrum námsgreinum eða kennd á námskeiðum og í valgreinum. Í þessari námskrá eru sett fram markmið valinna þátta þeirra greina.”

Í aðalnámskránni er dans skilgreindur sérstaklega og þar segir m.a. um nám og kennslu í dansi. „Kennsla í dansi og líkamstjáningu er í höndum almennra bekkjarkennara og sérgreinakennara, svo sem tónmenntakennara, íþróttakennara, danskennara eða viðurkenndra leiðbeinenda eftir aðstæðum. Í öllum tilfellum skal kennsla skipulögð í samræmi við lokamarkmið grunnskóla í greininni. Skólar verða að tryggja það að allir nemendur geti mætt lokamarkmiðum grunnskóla í dansi og líkamstjáningu. Greinina má kenna á námskeiðum og er lágmarkstímafjöldi slíkra námskeiða átta kennslustundir á vetri á yngsta stigi og miðstigi en greinin er valgrein á unglingastigi.”

Í aðalnámskrá grunnskóla eru ekki frekari tilmæli um nám og kennslu í dansi en fram koma sterk tengsl milli skólaíþrótta og danskennslu og íþróttakennarar eru hvattir til að nýta sér dansinn innan skólaíþrótta og taka þátt i uppbyggingu á sviði dans og líkamstjáningar innan grunnskóla.

Ráðuneytið lítur svo á að í ljósi ákvæða í aðalnámskrá grunnskóla sé of langt gengið með því að skilgreina dans sem eina af þremur stoðum skólaíþrótta, þ.e. jafngilt íþróttum og sundi á stundaskrá. Hins vegar er ekkert því til fyrirstöðu að nýta dans sem hluta skólaíþrótta, skv. ákvæðum aðalnámskrár, m.a. til að ná bæði markmiðum  í skólaíþróttum og dansi og ýmis ákvæði eru í aðalnámskránum sem beinlínis stuðla að slíku.

Undanþágur frá námi - Er möguleiki á að fá undanþágu frá námi í 10. bekk í allt að 5 mánuði sökum vanvirkni í skóla, þroskafráviks og fl.

Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. grunnskólalaga nr. 91/2008 er öllum börnum, að jafnaði á aldrinum 6-16 ára, skylt að sækja grunnskóla.  Í 4. mgr. 15. gr. laganna segir að sæki foreldrar skólaskylds barns um tímabundna undanþágu frá skólasókn í einstökum námsgreinum eða að öllu leyti er skólastjóra heimilað að veita slíka undanþágu telji hann til þess gildar ástæður.  Foreldrar skulu þá sjá til þess að nemandinn vinni upp það sem hann kann að missa úr námi meðan á undanþágu stendur.  Ekki eru settar í lögum eða reglugerðum frekari leiðbeiningar um hvað teljist gildar ástæður, en í öllum tilvikum bera foreldrar ábyrgð á því að nemandinn vinni upp það sem hann kann að missa úr námi meðan á undanþágu stendur.  Samkvæmt greinargerð með lögunum geta gildar ástæður t.d. tengst þátttöku í landsliðsverkefnum á sviði íþrótta, við æskulýðsstarf, ferðalög fjölskyldu og sjálfboðastarf.

17. gr. grunnskólalaga fjallar um nemendur með sérþarfir.  Í 2. mgr. 17. gr. kemur fram að nemendur sem eiga erfitt með nám sökum sértækra námsörðugleika, tilfinningalegra eða félagslegra örðugleika eigi rétt á sérstökum stuðningi í námi í samræmi við metnar sérþarfir. Í reglugerð nr. 584/2010 um sérfræðiþjónustu sveitarfélaga við leik- og grunnskóla og nemendaverndarráð í grunnskólum eru nánari lýsingar á skipulagi og framkvæmd þessarar sérfræðiþjónustu.  Þannig kemur fram í 3. gr. að við framkvæmd sérfræðiþjónustu skuli sveitarfélög m.a. leggja áherslu á forvarnarstarf til að stuðla markvisst að velferð nemenda, snemmtækt mat á stöðu nemenda og ráðgjöf vegna námsvanda, félagslegs og sálræns vanda með áherslu á að nemendur fái kennslu og stuðning við hæfi í skólum án aðgreiningar, að sérfræðiþjónusta mótist af heildarsýn á aðstæður og hagsmuni nemenda, óháð starfstéttum sérfræðinga og hver veitir þjónustuna.  Einnig er lögð áhersla á stuðning við foreldra með ráðgjöf og fræðslu.

Í því tilviki, sem hér er til umfjöllunar, er um að ræða nemenda sem hefur notið sérúrræða frá yngsta stigi grunnskóla.  Þau sérúrræði virðast þó ekki hafa dugað.  Að mati ráðuneytisins gæti verið þörf á að endurskoða veitt sérúrræði og jafnvel koma á utanaðkomandi sérfræðiþjónustu í samræmi við ákvæði laga og reglugerða, sbr. hér að ofan. Í fyrirspurninni kemur fram að ef undanþága væri veitt myndi nemandinn stunda allt að fulla vinnu það sem eftir lifir skólaárs.  Erfitt yrði fyrir foreldra við þær aðstæður að efna skyldur þær sem nefndar eru í 4. mgr. 15. gr. grunnskólalaga um að foreldrar sjái til þess að nemandinn vinni upp það sem hann kann að missa úr námi meðan á undanþágu stendur.

Samkvæmt grunnskólalögum er öllum börnum á skólaskyldualdri skylt að sækja grunnskóla.  Aðeins gildar ástæður geta heimilað undanþágu þar frá.  Að mati ráðuneytisins eru í máli þessu ekki um gildar ástæður að ræða fyrir undanþágu frá skólasókn í skilningi 4. mgr. 15. gr. grunnskólalaga.  Ráðuneytið telur rétt að endurmeta þau sérúrræði sem nemandanum standa til boða. 

Undanþágur frá námi - Geta nemendur fengið undanþágu frá tilteknum námsgreinum grunnskóla, t.d. kristin fræði, siðfræði og trúarbragðafræði á grundvelli trúarskoðana?

Samkvæmt lögum um grunnskóla nr. 91/2008  er nemendum skylt að sækja grunnskóla, sbr. 3. gr. Skólaskyldan er útfærð nánar í 15. gr. grunnskólalaga. Þar er ákvæði sem veitir skólastjóra grunnskóla heimild til að veita nemanda undanþágu frá skyldunámi í tiltekinni námsgrein ef gild rök mæla með því. Enn fremur er skólastjóra heimilt að viðurkenna nám utan grunnskóla sem jafngildi grunnskólanáms. Einnig geta foreldrar skólaskylds barns sótt um tímabundna undanþágu þess frá skólasókn í einstökum námsgreinum eða að öllu leyti og er skólastjóra heimilt að veita slíka undanþágu telji hann til þess gildar ástæður. Foreldrar skulu þá sjá til þess að nemandinn vinni upp það sem hann kann að missa úr námi meðan á undanþágu stendur. Um ákvörðun um veitingu undanþágu eða synjun hennar, skv. grunnskólalögum, gilda ákvæði stjórnsýslulaga. Slík ákvörðun er kæranleg eftir fyrirmælum 47. gr. Í úrskurði getur ráðherra mælt fyrir um að undanþága verði veitt í heild eða að hluta, jafnvel þó að af hálfu sveitarfélags hafi ekki verið fallist á slíka beiðni. Þessi lagaákvæði eru ekki útfærð í sérstakri reglugerð en viðmið um undanþágur samkvæmt þessari grein verða í aðalnámskrá grunnskóla.

Upplýsingar vegna flutnings grunnskólabarna til útlanda.

Þegar fólk flyst búferlum á milli landa þá er tekið á móti fólki í nýja landinu samkvæmt lögum þess lands og íslensk skólayfirvöld hafa engin afskipti af því ferli. Engin ákvæði eru í lögum, reglugerðum eða öðrum stjórnvaldsfyrirmælum frá mennta- og menningarmálaráðuneytinu með hvaða hætti standa skuli að flutningi grunnskólanemenda milli landa. Meginreglan er hins vegar sú að nemendur hefja nám með jafnöldrum erlendis og eiga rétt á að stunda skyldunám þeim að kostnaðarlausu.  Víða er boðið upp á sérstakar móttökudeildir á meðan nemendur eru að ná tökum á nýja málinu og aðlagast, en um það eru engar samræmdar reglur í Evrópu, hvert land skipar þeim málum sjálft. Ráðuneytið bendir á að ráð sé að setja sig í samband við fræðsluyfirvöld í nýja landinu og í flestum tilvikum er nóg að setja sig í samband við skrifstofu fræðslumála í viðkomandi sveitarfélagi. Einnig bendir ráðuneytið á utanríkisþjónustuna og eftir atvikum sendiráð.

Námskrár

Námskrár - Er kennsla í tjáningu/kynningum tryggð í aðalnámskrá grunnskóla?

Í aðalnámskrá grunnskóla í íslensku sem ráðuneytið gaf út 2007 er tekið á þessum þáttum, en þar segir m.a.: „Þjálfun í framsögn, upplestri og tjáningu á að skipa veglegan sess því hún styrkir sjálfsöryggi nemenda og stuðlar að jákvæðri sjálfsmynd”. Námskráin hefur það hlutverk að vera rammi um skólastarfið og leiðarljós fyrir nemendur og forráðamenn þeirra, kennara og fl. Í aðalnámskránni er þannig kveðið á um uppeldis- og menntunarhlutverk grunnskólans og sett fram meginstefna um kennslu og kennsluskipan. Það er hins vegar hlutverk skólanna að útfæra markmið í kennslu í samræmi við aðalnámskrár og kennarar bera faglega ábyrgð á að velja heppilegustu og árangursríkustu leiðirnar til að ná  markmiðum aðalnámskrár og skólanámskrár.  
Sjá aðalnámskrá á vefslóðinni http://www.menntamalaraduneyti.is/utgefid-efni/namskrar//nr/3953

Hvað er í aðalnámskrá grunnskóla?

Ráðherra setur grunnskólum aðalnámskrá sem er endurskoðuð reglulega. Í henni er m.a. kveðið nánar á um uppeldishlutverk grunnskólans og meginstefnu í kennslu og kennsluskipan, meginmarkmið náms og kennslu, uppbyggingu og skipan náms, svo og hlutfallslega skiptingu tíma milli námssviða og námsgreina í grunnskóla. Greinasviðin í aðalnámskrá grunnskóla eru íslenska eða íslenska sem annað tungumál eða íslenskt táknmál, stærðfræði, enska, danska eða annað Norðurlandamál, list- og verkgreinar, náttúrugreinar, skólaíþróttir, samfélagsgreinar, lífsleikni og upplýsinga- og tæknimennt.

Er heimilt að starfrækja grunnskóla á Íslandi sem starfar eftir erlendri námskrá?

Já, menntamálaráðherra er heimilt að viðurkenna grunnskóla eða námsbraut innan almenns grunnskóla sem starfa skv. viðurkenndri erlendri eða alþjóðlegri námskrá og námsskipan. Dæmi um slíkt er Alþjóðaskólinn í Sjálandsskóla í Garðabæ.

Er að finna útfærslu á lögbundnu kynfræðsluhlutverki skóla (öll skólastig) í skólalöggjöfinni?

Í lögum um leik-, grunn- og framhaldsskóla eru ekki bein ákvæði um kynfræðslu en í lögunum eru ákvæði um að mennta- og menningarmálaráðuneyti setji þessum skólastigum aðalnámskrá.

Í 24. gr. laga um grunnskóla nr. 91/2008 er kveðið á um að ráðherra setji grunnskólum aðalnámskrá sem skuli endurskoðuð reglulega. Í henni á m.a. kveðið nánar á um uppeldishlutverk grunnskólans og meginstefnu í kennslu og kennsluskipan í samræmi við hlutverk grunnskólans, sbr. 2. gr. Í aðalnámskrá skal m.a. leggja áherslu á sjálfsvitund, siðgæðisvitund, félagsvitund og vitund nemenda um borgaralega ábyrgð og skyldur, líkamlega og andlega velferð, heilbrigða lífshætti og ábyrga umgengni við líf og umhverfi og undirbúning beggja kynja jafnt undir virka þátttöku í samfélaginu, fjölskyldulífi og atvinnulífi.

Í 25. gr. laganna segir að í aðalnámskrá skuli setja ákvæði um inntak og skipulag náms í íslensku, íslensku sem öðru tungumáli eða íslensku táknmáli, stærðfræði, ensku, dönsku eða öðru Norðurlandamáli, list- og verkgreinum, náttúrugreinum, skólaíþróttum, samfélagsgreinum, jafnréttismálum, trúarbragðafræði, lífsleikni og upplýsinga- og tæknimennt.

Einnig er kveðið á um það í lögunum að markmið náms og kennslu og starfshættir grunnskóla skulu vera þannig að komið sé í veg fyrir mismunun vegna uppruna, kyns, kynhneigðar, búsetu, stéttar, trúarbragða, heilsufars, fötlunar eða stöðu að öðru leyti.

Það er ekki með beinum hætti kveðið á um kynfræðsluhlutverk skóla í grunnskólalögum en framangreind markmið laganna verða útfærð í aðalnámskrá grunnskóla. Í aðalnámskrám fyrir skólastigin er kynfræðsluhlutverk skóla skilgreint sérstaklega í ljósi laganna.

Hver er munurinn á námskrá, aðalnámskrá og skólanámskrá?

Almennt er námskrá leiðarvísir og rökstuðningur um nám og kennslu. Aðalnámskrár hafa ígildi reglugerðar og í þeim er kveðið nánar á um útfærslu laga og reglugerða. Þær kveða m.a. á um markmið og fyrirkomulag skólastarfs, kennsluskipan og viðmið um námskröfur og námsframvindu. Skólanámskrá skal vera nánari útfærsla á aðalnámskrá. Hún á jafnframt að lýsa skólastarfi hvers skóla, sérkennum hans, sérstöðu og staðbundnum aðstæðum. Öllum leikskólum, grunnskólum og framhaldsskólaum er skylt að gefa út skólanámskrá samkvæmt lögum. Auk aðalnámskrár frá mennta- og menningarmálaráðuneyti gefa ýmsir aðilar út námskrár á ýmsum sviðum, t.d. opinberir aðilar og fræðsluaðilar en slíkar námskrár hafa ekki reglugerðargildi. Aðalnámskrár eru í sífelldri endurskoðun og eru breytingar kynntar með auglýsingu í Stjórnartíðindum hverju sinni. Frá og með árinu 2007 eru allar námskrár eingöngu gefnar út á rafrænu formi og birtar á vef mennta- og menningarmálaráðuneytis.

Þurfa fulltrúar í skólanefnd að staðfesta skólanámskrá skóla og starfsáætlun?

Skólanefnd skal staðfesta starfsáætlun skóla ár hvert en ekki er lögbundið að skólanefnd staðfesti árlega alla skólanámskrá skóla enda ekki gert ráð fyrir að hún sé endurskoðuð árlega, heldur reglulega.

Hvernig er stigskiptingu grunnskóla háttað?

Í lögum um grunnskóla nr. 91/2008 er ekki fjallað sérstaklega um stigskiptingu grunnskóla en gert ráð fyrir að grunnskólinn sé heildstæður frá 1.- 10. bekk. Sveitarfélögum er hins vegar heimilt að skipta grunnskólum í einingar skv. stefnu viðkomandi sveitarfélags.

Í aðalnámskrá grunnskóla eru sett áfangamarkmið í þrennu lagi, þ.e. fyrir 1.- 4. bekk, 5.- 7. bekk og 8.- 10. bekk. Þessi skipting kemst næst því að teljast stigskipting og könnunarprófin í 4., 7. og 10. bekk grunnskóla miða nokkurn veginn við þessa skiptingu. Kennarar fá hins vegar leyfisbréf sem grunnskólakennarar án stigskiptingar. Sjá nánar lög nr. 87/2008 um menntun og ráðningu kennara og skólastjórnenda við leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla.

Nemendur og foreldrar

Foreldrafélög - Hafa starfsmenn og kennarar grunnskóla rétt til stjórnarsetu í foreldrafélögum ef þeir eiga barn í skólanum?

Samkvæmt lögum um grunnskóla skal foreldrafélag starfa við grunnskóla og er hlutverk þess að styðja skólastarfið, stuðla að velferð nemenda og efla tengsl heimila og skóla. Foreldrafélag hvers skóla setur sér starfsreglur, m.a. um kosningu í stjórn félagsins og kosningu fulltrúa í skólaráð. Rétt þótti að  lögbinda foreldrafélög við alla grunnskóla, m.a. til þess að vera bakhjarl fulltrúa foreldra í skólaráði og einnig til að leggja áherslu á mikilvægi samstarfs heimilis og skóla og að foreldrar styðji við skólastarfið og að gert sé ráð fyrir að skólastjóri sé ábyrgur fyrir stofnun foreldrafélags og að félagið fái nægan stuðning til starfsemi sinnar frá skólanum.

Ekki er gert ráð fyrir að starfsmenn skóla sitji í stjórn foreldrafélaga við grunnskóla en tekið fram að félagið fái nægan stuðning frá skólanum. Ekki er sérstaklega vikið að því álitamáli í lögum um grunnskóla eða greinargerð með frumvarpinu hvort starfsmenn skóla, sem jafnframt eru foreldrar við skólann, séu gjaldgengir til setu í stjórn foreldrafélags viðkomandi skóla. Ráðuneytið lítur svo á að eðlilegt sé að tekið sé á slíku í starfsreglum foreldrafélaga en samkvæmt grunnskólalögum á í slíkum starfsreglum að kveða á um kosningu í stjórn félagsins. Við samningu slíkra reglna er nauðsynlegt að hafa í huga þá stöðu starfsmanna skóla sem upp getur komið þegar foreldrafélag fjallar um skólastarf eða innri málefni skóla. Ráðuneytið telur þó að allir foreldrar barna í skólanum ættu að vera gjaldgengir í stjórn foreldrafélagsins óháð starfi þeirra en telur að foreldrar sem eru jafnframt starfsmenn viðkomandi skóla séu ekki kjörgengir í skólaráð sem fulltrúar foreldra.

Íslenskukennsla - Hvaða rétt eiga nemendur með annað móðurmál til íslenskukennslu?

Nemendur með annað móðurmál en íslensku eiga rétt á kennslu í íslensku sem öðru tungumáli. Með kennslunni er stefnt að virku tvítyngi þessara nemenda, að þeir geti stundað nám í grunnskólum og tekið virkan þátt í íslensku samfélagi.

Móðurmál - Hvaða rétt eiga nemendur með annað móðurmál til að fá móðurmál sitt viðurkennt?

Grunnskólum er heimilt að viðurkenna kunnáttu í móðurmáli nemenda með annað móðurmál en íslensku sem hluta af skyldunámi er komi í stað skyldunáms í erlendu tungumáli. Sérstök móðurmálskennsla er hins vegar ekki lögbundin fyrir alla nemendur en æskilegt er að nemendur fái tækifæri til að rækta móðurmál sitt, t.d. sem valgrein eða í fjarnámi.

Náms- og starfsráðgjöf - Eiga nemendur rétt á náms- og starfsráðgjöf í grunnskóla?

Já, grunnskólanemendur eiga rétt á að njóta námsráðgjafar í grunnskóla og ráðgjafar um náms- og starfsval.

Nýbúar - Hvaða aðstoð eiga foreldrar nýbúar rétt á vegna barns sem er að byrja í grunnskóla?

Til að svara þessari spurningu þarf að horfa til 16. og 18. gr. laga um grunnskóla nr. 91/2008:

„16. gr. Móttökuáætlun og nemendur með annað móðurmál en íslensku. Kennsla í grunnskólum skal fara fram á íslensku. Heimilt er að nám fari fram á öðrum tungumálum en íslensku þegar það leiðir af eðli máls eða aðalnámskrá. Grunnskólar taka á móti nemendum sem eru að hefja skólagöngu, eru að skipta um skóla eða hefja nám sitt hér á landi samkvæmt móttökuáætlun skóla eða sveitarfélags. Foreldrum skulu á þeim tímamótum veittar upplýsingar um skólagöngu barnsins og skólastarfið almennt og foreldrum með annað móðurmál en íslensku og heyrnarlausum foreldrum greint frá rétti þeirra til túlkaþjónustu. Móttökuáætlun vegna nemenda með annað móðurmál en íslensku skal taka mið af bakgrunni þeirra, tungumálafærni og færni á öðrum námssviðum. Tryggja skal að þessir nemendur og foreldrar þeirra fái ráðgjöf og aðgang að upplýsingum um grunnskólastarf. Nemendur með annað móðurmál en íslensku eiga rétt á kennslu í íslensku sem öðru tungumáli. Með kennslunni er stefnt að virku tvítyngi þessara nemenda og að þeir geti stundað nám í grunnskólum og tekið virkan þátt í íslensku samfélagi. Grunnskólum er heimilt að viðurkenna kunnáttu í móðurmáli nemenda með annað móðurmál en íslensku sem hluta af skyldunámi er komi í stað skyldunáms í erlendu tungumáli.

18. gr. Foreldrar og meðferð upplýsinga. Foreldrar skulu gæta hagsmuna barna sinna á skólaskyldualdri. Foreldrar eiga rétt á að velja grunnskóla innan sveitarfélags fyrir börn sín samkvæmt reglum sveitarfélagsins. Jafnframt skulu þeir eiga rétt á upplýsingum um skólastarfið og skólagöngu barna sinna. Foreldrum er skylt að veita grunnskóla upplýsingar um barn sitt sem nauðsynlegar eru fyrir skólastarfið og velferð barnsins. Um persónuupplýsingar sem þannig er aflað eða fylgt hafa barni úr leikskóla er krafist fullrar þagnarskyldu og málsmeðferðar í samræmi við gildandi lög um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga. Foreldrum skal gerð grein fyrir þessum upplýsingum. Meðferð upplýsinga skal vera á hendi skólastjóra eða annarra sérfræðinga á vegum sveitarfélagsins samkvæmt nánari ákvörðun þess. Ráðherra setur reglugerð um meðferð, eyðingu og miðlun upplýsinga og um rétt foreldra til aðgangs að upplýsingum um börn sín. Foreldrar skulu hafa samráð við skólann um skólagöngu barna sinna, fylgjast með og styðja við skólagöngu þeirra og námsframvindu og stuðla að því að börnin mæti úthvíld í skólann og fylgi skólareglum. Þeir skulu fá tækifæri til að taka þátt í námi barnsins, svo og í skólastarfinu almennt. Eigi í hlut foreldrar sem ekki tala íslensku eða nota táknmál skal skóli leitast við að tryggja túlkun á upplýsingum sem nauðsynlegar eru vegna samskipta foreldra og skóla samkvæmt þessari grein.“

Skv. ofangreindum lagagreinum eiga skólar að leitast við að tryggja túlkun á upplýsingum sem nauðsynlegar eru vegna samskipta foreldra og skóla. Nánari upplýsingar um túlkaþjónustu má einnig nálgast hjá

Huldu Karen Daníelsdóttur, kennsluráðgjafa (á landsvísu)
Þjónustumiðstöð Miðborgar og Hlíða
Skúlagötu 21, 101 Reykjavík
Sími: +354-411-1600/+354-411-1638
Netfang: hulda.karen.danielsdottir@reykjavik.is

Sjúkrakennsla - Hvaða rétt eiga nemendur til sjúkrakennslu?

Nemendur sem að mati læknis geta ekki sótt skóla vegna slyss eða langvarandi veikinda eiga rétt til sjúkrakennslu annaðhvort á heimili sínu eða á sjúkrastofnun. Sjúkrakennsla er á ábyrgð viðkomandi sveitarfélags og er nánar útfærð í reglugerð um nemendur með sérþarfir.

Skólaganga - Hvaða skyldur hafa foreldrar gagnvart skólagöngu barna sinna?

Foreldrar skólaskylds barns bera ábyrgð á að það innritist í skóla þegar það kemst á skólaskyldualdur og sæki skóla. Foreldrar skulu hafa samráð við skólann um skólagöngu barna sinna, fylgjast með og styðja við skólagöngu þeirra og námsframvindu og stuðla að því að börnin mæti úthvíld í skólann og fylgi skólareglum. Þeir skulu fá tækifæri til að taka þátt í námi barnsins, svo og í skólastarfinu almennt.

Samkvæmt lögum um grunnskóla er foreldrum heimilt að velja grunnskóla innan sveitarfélags skv. reglum sveitarfélagsins. Ekki er þó hægt að binda skilyrðislausan rétt foreldra til þess að velja grunnskóla fyrir börn sín. Ráðuneytið leggur áherslu á að þennan lögbundna rétt en vekur athygli á að sveitarfélög skuli setja reglur um slíkt val þar sem væntanlega kæmu fram þær takmarkanir sem sveitarfélagið vill setja um valið.

Skólaganga - Hvaða skyldur hvíla á sveitarfélögum að veita nemendum skólavist?

Sveitarfélögum er skylt að sjá til þess að skólaskyld börn, sem eiga lögheimili í sveitarfélaginu, njóti skólavistar. Jafnframt hvíla sömu skyldur á sveitarfélögum ef sá er fer með forsjá barns hefur lögheimili í sveitarfélaginu enda semji sveitarfélög sín á milli um skólavist barna. Þetta ákvæði tryggir t.d. betri rétt fósturbarna til skólavistunar.

Skyldur og réttindi nemenda - Hvaða rétt eiga nemendur til að hafa áhrif á skólastarf?

Nemendur eiga rétt á því að koma sjónarmiðum sínum á framfæri varðandi námsumhverfi, námstilhögun og fyrirkomulag skólastarfs. Við grunnskóla skal starfa nemendafélag sem skal vinna m.a. að félags-, hagsmuna- og velferðarmálum nemenda.

Skyldur og réttindi nemenda - Hvaða ábyrgð bera nemendur ?

Nemendur bera ábyrgð á eigin námi, á framkomu sinni og samskiptum með hliðsjón af aldri. Þeim ber að hlíta fyrirmælum kennara og starfsfólks grunnskóla í öllu því sem skólann varðar, fara eftir skólareglum og fylgja almennum umgengnisreglum í samskiptum við starfsfólk og skólasystkin.

Trúnaðarupplýsingar - Hver er réttur foreldra til að nálgast trúnaðarupplýsingar af ýmsu tagi  um nemendur í grunnskóla, t.d. um agabrot, lyf og sjúkdóma einstakra nemenda o.fl.

Meginreglan er sú að um persónuupplýsingar gilda lög nr. 77/2000 um persónuvernd og meðferð trúnaðarupplýsinga. Markmið laganna er að stuðla að því að með persónuupplýsingar sé farið í samræmi við grundvallarsjónarmið og reglur um persónuvernd og friðhelgi einkalífs. Einnig er vakin athygli á reglugerð nr. 897/2009 um miðlun og meðferð upplýsinga um nemendur í grunnskólum og rétt foreldra til aðgangs að upplýsingum um börn sín. Reglugerðin tekur m.a. til öflunar, meðferðar, miðlunar og vörslu upplýsinga um nemendur í grunnskólum sem hafa fylgt barni úr leikskóla og um rétt foreldra til aðgangs að upplýsingum um börn sín, sbr. 18. gr. laga nr. 91/2008 um grunnskóla og sbr. lög um Þjóðskjalasafn nr. 66/1985 með áorðnum breytingum. Í reglugerð nr. 897/2009 er sérstaklega fjallað um þagnarskyldu í 6. gr. en þar segir orðrétt: "Gæta skal fullrar þagnarskyldu um meðferð persónuupplýsinga sem aflað er um nemendur í grunnskóla eða hafa fylgt barni úr leikskóla. Um þagnarskyldu starfsmanna sveitarfélaga fer samkvæmt 57. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 45/1998 og 12. gr. laga nr. 91/2008 um grunnskóla. Samkvæmt lögum eða fyrirmælum reglugerðar þessarar er óheimilt að miðla persónuupplýsingum um nemendur til annarra en þeirra sem þess þurfa vegna starfa sinna. Málsmeðferð skal að öðru leyti vera í samræmi við gildandi lög um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga."

Af þessu leiðir að foreldrar eiga ekki rétt á persónuupplýsingum nema um eigin börn. Hins vegar geta foreldrar sjálfir ákveðið hvaða upplýsingar þeir telji nauðsynlegt að allir viti um sem umgangast barnið, en það er alfarið í þeirra höndum hvort eða með hvaða hætti það er framkvæmt. Þar gætu m.a. komið til upplýsingar sem snerta lyfjagjöf eða sérþarfir af einhverju tagi.

Túlkaþjónusta - Hvaða rétt eiga erlendir foreldrar og heyrnarlausir foreldrar?

Grunnskólar skulu leitast við að tryggja túlkun á upplýsingum sem nauðsynlegar eru vegna samskipta foreldra og skóla þegar í hlut eiga foreldrar sem ekki tala íslensku eða nota táknmál. Í þeim efnum er einnig hægt að notast við þýðingar.

Val á skólum - Hvað segir í grunnskólalögum um frelsi foreldra til að velja skóla fyrir börn sín?

Í 18. gr. grunnskólalaga segir að foreldrar eigi rétt á að velja um grunnskóla fyrir börn sín innan sama sveitarfélags samkvæmt reglum viðkomandi sveitarfélags. Í lögunum segir líka að lögheimilissveitarfélag geti samið við annað sveitarfélag um að veita barni skólavist. Lögunum er ætlað að tryggja öllum börnum skólavist, einnig þeim sem eru í fóstri á heimili utan lögheimilissveitarfélags. Sveitarfélögum er skylt skv. lögum að sjá til þess að öll skólaskyld börn, sem eiga lögheimili í sveitarfélaginu og börn sem hefur verið ráðstafað í fóstur til fósturforeldra sem eiga lögheimili í sveitarfélaginu, njóti skólavistar. Sveitarfélögum ber að haga undirbúningi vistunarúrræða þannig að hagsmunir barnsins séu hafðir að leiðarljósi og samstarf sé á milli barnaverndaryfirvalda og skóla um skólagönguna.

Sérfræðiþjónusta

Hvaða skyldur hafa sveitarfélög til að veita sérfræðiþjónustu í grunnskólum?

Sveitarfélög skulu tryggja að sérfræðiþjónusta sé veitt í grunnskólum, ákveða fyrirkomulag hennar og stuðla að því að hún fari fram innan grunnskóla. Í sérfræðiþjónustu felst annars vegar stuðningur við nemendur og fjölskyldur þeirra og hins vegar stuðningur við starfsemi grunnskóla og starfsfólk þeirra. Sérfræðiþjónusta sveitarfélaga er nánar útlistuð í sérstakri reglugerð.

Hvaða rétt eiga nemendur með sérþarfir til stuðnings?

Nemendur, sem eiga erfitt með nám sökum sértækra námsörðugleika, tilfinningalegra eða félagslegra örðugleika og/eða fötlunar, nemendur með leshömlun, langveikir nemendur og aðrir nemendur með heilsutengdar sérþarfir, eiga rétt á sérstökum stuðningi í námi í samræmi við metnar sérþarfir. Foreldrar geta sótt um skólavist fyrir barn í sérúrræði innan grunnskóla eða sérskóla. Ef ekki næst samkomulag milli foreldra og grunnskóla um fyrirkomulag skólavistunar nemanda skal skólastjóri taka ákvörðun í málinu. Foreldrar geta kært þá ákvörðun til mennta- og menningarmálaráðuneytis. Nánar er kveðið á um réttindi nemenda með sérþarfir í sérstakri reglugerð.

Hvaða reglur gilda í grunnskólum um tilkynningu til foreldra um greiningu á börnum og er nægjanlegt að senda tölvupóst um slíkt?

Samkvæmt 40. gr. laga um grunnskóla nr. 91/2008 skal í grunnskólum frá upphafi skólagöngu nemenda unnið að forvarnarstarfi með skimunum og athugunum á nemendum til að tryggja þeim kennslu og námsaðstoð við hæfi. Auk þess skal fara fram greining á nemendum sem eiga í sálrænum eða félagslegum erfiðleikum sem hafa áhrif á nám þeirra. Allar athuganir á vegum skóla sem varða einstaka nemendur skulu gerðar í samráði við og með samþykki foreldra og óheimilt er að taka gjald fyrir slíkar athuganir. Greina skal foreldrum frá niðurstöðum slíkra athugana. Samkvæmt 18. gr. grunnskólalaga er foreldrum skylt að veita grunnskóla upplýsingar um barn sitt sem nauðsynlegar eru fyrir skólastarfið og velferð barnsins. Um persónuupplýsingar sem þannig er aflað eða fylgt hafa barni úr leikskóla er krafist fullrar þagnarskyldu og málsmeðferðar í samræmi við gildandi lög um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga. Foreldrum skal gerð grein fyrir þessum upplýsingum. Meðferð upplýsinga skal vera á hendi skólastjóra eða annarra sérfræðinga á vegum sveitarfélagsins samkvæmt nánari ákvörðun þess. Ráðherra hefur sett reglugerð um meðferð, eyðingu og miðlun upplýsinga og um rétt foreldra til aðgangs að upplýsingum um börn sín og reglugerð um sérfræðiþjónustu sveitarfélaga við leik- og grunnskóla og nemendaverndarráð í grunnskólum.

Hvað er átt við með skimun?  

Í 40. gr. grunnskólalaga þar sem fjallað er um sérfræðiþjónustu er talað um skimun. Skimunarpróf eru samin með það í huga að vera þægileg í notkun, fljótleg í fyrirlögn og veita sem öruggastar upplýsingar. Þetta eru ekki greiningarpróf en þau geta gefið vísbendingar um mögulega örðugleika. Þau hafa til dæmis gefið vísbendingar um lestrarörðugleika og flýtt fyrir því að hægt er að grípa inn í áður en þeir eru orðnir að vandamáli.

Hvað segja grunnskólalögin um málefni lesblindra barna?

Í 17. gr. grunnskólalaganna segir að nemendur, sem eiga erfitt með nám vegna sértækra, tilfinningalegra eða félagslegra örðugleika og/eða fötlunar, eigi rétt á sérstökum stuðningi í námi í samræmi við metnar sérþarfir. Samkvæmt lögunum eiga leshamlaðir nemendur rétt á sérstökum stuðningi en ráðuneytið hefur sett reglugerð um nemendur með sérþarfir í grunnskóla.

Hvaða rétt eiga nemendur til sjúkrakennslu?

Nemendur sem að mati læknis geta ekki sótt skóla vegna slyss eða langvarandi veikinda eiga rétt til sjúkrakennslu annaðhvort á heimili sínu eða á sjúkrastofnun. Sjúkrakennsla er á ábyrgð viðkomandi sveitarfélags. Kveðið er á um rétt nemenda til sjúkrakennslu í reglugerð um nemendur með sérþarfir í grunnskóla.

Hver er ábyrgð grunnskóla í samskiptum við foreldra, m.a. sem snýr að sérfræðiþjónustu, sérþörfum nemenda og miðlun upplýsinga?

Í lögum um grunnskóla nr. 91/2008 og ýmsum reglugerðum sem settar hafa verið við lögin er vikið að ábyrgð grunnskóla hvað framangreind atriði varðar. Í 18. gr. laganna eru ýmis ákvæði um foreldra og meðferð upplýsinga. Þar segir að foreldrar skulu gæta hagsmuna barna sinna á skólaskyldualdri. Jafnframt skulu þeir eiga rétt á upplýsingum um skólastarfið og skólagöngu barna sinna. Foreldrum er skylt að veita grunnskóla upplýsingar um barn sitt sem nauðsynlegar eru fyrir skólastarfið og velferð barnsins. Um persónuupplýsingar sem þannig er aflað eða fylgt hafa barni úr leikskóla er krafist fullrar þagnarskyldu og málsmeðferðar í samræmi við gildandi lög um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga. Foreldrum skal gerð grein fyrir þessum upplýsingum. Meðferð upplýsinga skal vera á hendi skólastjóra eða annarra sérfræðinga á vegum sveitarfélagsins samkvæmt nánari ákvörðun þess. Mennta- og menningarmálaráðherra hefur sett reglugerð um meðferð, eyðingu og miðlun upplýsinga og um rétt foreldra til aðgangs að upplýsingum um börn sín og er hún aðgengileg á netinu, sjá http://www.reglugerd.is/interpro/dkm/WebGuard.nsf/key2/897-2009

Í 40. gr. grunnskólalaga er kveðið á um að í grunnskólum skuli frá upphafi skólagöngu nemenda unnið að forvarnastarfi með skimunum og athugunum á nemendum til að tryggja þeim kennslu og námsaðstoð við hæfi. Auk þess skal fara fram greining á nemendum sem eiga í sálrænum eða félagslegum erfiðleikum sem hafa áhrif á nám þeirra. Allar athuganir á vegum skóla sem varða einstaka nemendur skulu gerðar í samráði við og með samþykki foreldra og óheimilt er að taka gjald fyrir slíkar athuganir. Greina skal foreldrum frá niðurstöðum slíkra athugana. Mennta- og menningarmálaráðherra hefur sett reglugerð um sérfræðiþjónustu sveitarfélaga við leik- og grunnskóla og nemendaverndarráð í grunnskólum og er hún aðgengileg á netinu, sjá: http://www.reglugerd.is/interpro/dkm/WebGuard.nsf/key2/584-2010%20%20%20%20  Samkvæmt þeirri reglugerð skal skólastjóri grunnskóla samræma innan hvers grunnskóla störf þeirra sem sjá um málefni einstakra nemenda er lúta að sérfræðiþjónustu, náms- og starfsráðgjöf og skólaheilsugæslu með stofnun nemendaverndarráðs skv. 40. gr. laga nr. 91/2008 um grunnskóla. Samkvæmt reglugerðinni skal ávallt upplýsa foreldra um að máli barna þeirra sé formlega vísað til skólastjóra eða nemendaverndarráðs og leita eftir samstarfi við foreldra um lausn mála eftir því sem framast er kostur.

Einnig er vakin athygli á nýrri reglugerð um nemendur með sérþarfir í grunnskólum, sjá: http://www.reglugerd.is/interpro/dkm/WebGuard.nsf/key2/585-2010

Skólahúsnæði og búnaður

Eru ákveðin viðmið varðandi stærð og fjölda nemenda þegar skólar eru samreknir og einn skólastjóri?

Samkvæmt lögum um leikskóla og grunnskóla er sveitarfélögum heimilt að reka saman leikskóla, grunnskóla og tónlistarskóla að fenginni umsögn skólanefndar. Það er hlutverk sveitarfélags að sjá til þess að tryggja að faglega sé staðið að slíkum samrekstri þó opinber viðmið um fjölda eða stærð séu ekki lögbundin. Ráðuneytið hefur sett reglugerð um búnað og gerð skólahúsnæðis.

Hvernig eiga sveitarfélög að standa að byggingu skólahúsnæðis?

Við hönnun, byggingu og endurnýjun skólahúsnæðis skulu sveitarfélög hafa samráð við hagsmunaaðila skólasamfélagsins og aðila í grenndarsamfélagi við hönnun grunnskólahúsnæðis.

Útleiga á húsnæði grunnskóla - Er heimilt að leigja út húsnæði grunnskóla til veisluhalda þar sem líklegt er að vín verði haft um hönd?

Samkvæmt 21. gr. laga um grunnskóla nr. 91/2008 skal skólastjóri grunnskóla sjá um daglega umsjón skólamannvirkja samkvæmt nánari ákvörðun sveitarstjórnar. Í sömu lagagrein kemur fram að sveitarstjórn getur í samráði við skólastjóra ráðstafað skólahúsnæði öllu eða hluta þess til annarrar starfsemi svo fremi sem það raskar ekki lögbundinni notkun húsnæðisins.

Í greinargerð með frumvarpi til grunnskólalaga, sem lagt var fram á löggjafarþingi 2007-2008, segir m.a. í skýringum við framangreinda grein: "Tekið er fram að sveitarfélög skuli hafa samráð við skólastjóra um ráðstöfun skólahúsnæðis til starfsemi utan lögbundins skyldunáms en það er sveitarstjórn sem tekur ákvörðun um ráðstöfun húsnæðis svo fremi sem slíkt raskar ekki lögbundinni notkun húsnæðisins. Þegar um slík afnot húsnæðisins er að ræða er mikilvægt að kennarar og annað starfsfólk skóla geti óáreitt gengið að húsnæði, búnaði og gögnum. Ekki er ástæða til að setja í grunnskólalög ákvæði um ráðstöfun grunnskólahúsnæðis utan lögbundins starfstíma grunnskóla, en sjálfsagt er að sveitarstjórnir taki slíkar ákvarðanir. Þegar skólahúsnæði er nýtt til annarrar starfsemi utan lögbundins skyldunáms má það í engu raska skólahaldi og kennarar eiga að geta gengið að vinnuaðstöðu sinni eins og þeir skildu við hana."

Af þessu má ráða að sveitarfélög hafi ákveðið svigrúm til að nýta skólahúsnæði til annarra nota en til  lögbundins skólahalds fyrir grunnskólanemendur, að höfðu samráði við skólastjóra. Einnig má ráða af ákvæði 21. gr. og lögskýringargögnum að sveitarstjórn geti tekið slíkar ákvarðanir með þeim fyrirvara að notkun skólahúsnæðisins raski í engu lögbundinni notkun húsnæðisins. Ekki er sérstaklega kveðið á í grunnskólalögum eða lögskýringargögnum um notkun skólahúsnæðis til veisluhalda, en ráðuneytið telur ekki eðlilegt að skólahúsnæði sé almennt nýtt til veisluhalda þar sem vín er haft um hönd, slíkt samrýmist ekki eðli, hlutverki og ímynd grunnskóla.

Ráðuneytið vekur í þessu sambandi athygli á áfengislögum nr. 75/1998, sérstaklega 19. grein laganna og reglugerð nr. 177/1999 um smásölu og veitingu áfengis sem sett er með stoð í áfengislögum. Einnig vekur ráðuneytið athygli á lögum nr. 85/2007 um veitingastaði, gististaði og skemmtihald þar sem ítarlega er fjallað um meðferð og veitingu áfengis við margvísleg tækifæri.  Ákvæði þessara laga og reglugerðar kunna að hafa áhrif á ákvarðanir sveitarstjórna um notkun skólahúsnæðis til veisluhalda og hvernig þær eru útfærðar og það kann að þykja óviðeigandi að nýta skólahúsnæði grunnskóla til veisluhalda þar sem áfengi er haft um hönd. Vísað er á innanríkisráðuneytið um frekari túlkun á ákvæði framangreindra laga.

Skólastarf

Auglýsingar og kynningar - Er leyfilegt að kynna vöru eða þjónustu í grunnskólum?

Ráðuneytið skortir heimildir til að setja reglur á landsvísu um auglýsingar í grunnskólum. Ráðuneytið telur til fyrirmyndar að hvert sveitarfélag setji sér verklagsreglur um auglýsingar í grunnskólum í samráði við grunnskóla sveitarfélagsins. Mikilvægt er að slíkar reglur séu vel kynntar meðal nemenda, starfsfólks skóla og foreldra. Eðlilegt er að birta slíkar verklagsreglur í skólanámskrá skólans.

Fjöldi í bekk - Eru fjöldaviðmiðanir í bekk í 1. bekk grunnskóla?

Mennta- og menningarmálaráðuneyti setur engar viðmiðanir um fjölda í námshópum í grunnskóla, ákvarðanir um skipan nemenda í hópa hefur verið í höndum sveitarfélaga frá flutningi grunnskólans til sveitarfélaga.

Fjöldi í bekk - Hver má hámarksfjöldi barna vera í bekk?

Fyrir flutning grunnskólans til sveitarfélaga gaf ráðuneytið út reglugerðir um fjölda nemenda í bekk. Frá því að sveitarfélög tóku við rekstri grunnskóla 1996 hafa ekki verið í gildi sérstakar reglugerðir eða reglur um fjölda nemenda í bekk eða námshópum.  Við flutninginn var miðað við að sveitarfélög myndu áfram reka grunnskólann með svipuðu sniði og ríkið gerði, en sveitarfélög fengu ákveðið svigrúm til að útfæra grunnskólalög og aðalnámskrá grunnskóla.  Með grunnskólalögum nr. 91/2008 er mikilvægt nýtt ákvæði um skólaráð sem á að vera starfrækt í hverjum grunnskóla með fulltrúum frá viðkomandi skólasamfélagi. Skólaráð á að taka þátt í stefnumörkun fyrir skólann og mótun sérkenna hans í samræmi við stefnu sveitarfélags um skólahald og fjalla um skólanámskrár og starfsáætlanir skólans. Lög um grunnskóla veita sveitarfélögum og skólum verulegt svigrúm og sjálfstæði til að skipuleggja nám í samræmi við þarfir og aðstæður á hverjum stað en meginstefnan, sem kemur fram í lögum og aðalnámskrá grunnskóla, er sú að allir nemendur eigi þess kost að stunda nám í heimaskóla sínum án aðgreiningar. Af þessum sökum telur ráðuneytið ekki rétt að taka afstöðu til fjölda nemenda í bekk, ekki síst þar sem aðstæður og viðfangsefni geta verið með mismunandi hætti.

Frídagur - Getur ráðuneytið beitt sér fyrir því að 1. desember verði gerður að frídegi í skólum landsins?

Það skal tekið fram, að eftir flutning grunnskólans yfir til sveitarfélaga 1. ágúst 1996 er rekstur grunnskólans og þ.m.t. skipulag kennsludaga ekki lengur í höndum ráðuneytisins.
 Umræddur dagur er ekki opinber frídagur þrátt fyrir sögulegt mikilvægi hans fyrir Íslendinga. Því er skiljanlegt að nemendur komi fram með slíka hugmynd. Í grunnskólalögum segir að skóladagar nemenda skuli vera 180 talsins. Þessa daga á að fara fram kennsla, próf og annað skólastarf. Heimilt er að hafa sérstaka starfsdaga á starfstíma skóla. Á það skal bent að það er alfarið ákvörðun hvers skóla í samráði við skólaráð hvaða dagar eru notaðir sem starfsdagar, en þeir dagar eru frídagar nemenda. Ósk um að gera 1. desember að frídegi í skólanum er því vísað til skólastjórnenda skólans.

Forfallakennsla - Er heimilt að fella niður forfallakennslu sem lið í sparnaðaraðgerðum?

Í 28. gr. grunnskólalaga nr. 91/2008 eru ákvæði um árlegan og vikulegan starfstíma grunnskóla. Ekki er heimild í grunnskólalögum til sveitarfélaga eða grunnskóla að skerða skólatíma nemenda og ráðuneytið hefur ekki heimild til að veita sveitarfélögum undanþágu frá þessum ákvæðum um starfstíma nemenda. Í grunnskólalögum eru hins vegar ekki sérstök ákvæði um forfallakennslu en skólar hafa lagt á það áherslu að leysa forföll kennara með þeim hætti að ekki þurfi að senda nemendur heim. Þó er ráðuneytinu kunnugt um tilvik að ekki hafi verið unnt að veita forfallakennslu eða aðra þjónustu þannig að senda hefur þurft nemendur heim en komi til þess þá telur ráðuneytið mikilvægt að foreldrum sé tilkynnt um slíkt. Ráðuneytið telur að skólum beri að leita allra mögulegra leiða til að komast hjá því að senda börn heim vegna forfalla innan lögbundins skólatíma, sérstaklega nemendur í yngri árgöngum grunnskóla. Eðlilegt er að ræða útfærslu á slíkri þjónustu í skólaráði viðkomandi skóla og að fjalla um forfallaþjónustu í árlegri starfsáætlun skólans.

Hádegishlé - Er leyfilegt að taka hádegishlé af stundaskrá hjá börnum í grunnskóla?

Ráðuneytið lítur svo á að ekki sé rétt að nýta lögbundinn kennslutíma til matmálstíma í hádegi. Matmálstímar ættu að vera hluti af hefðbundnum stundahléum eða matarhléum.

Hádegishlé - Eru einhverjar reglur til um það hve lengi hádegishlé eiga að vera?

Með lögum um grunnskóla nr. 91/2008 voru sett ákvæði um starfstíma skóla, sem eru almennari en í eldri lögum, m.a. til að skapa aukið svigrúm fyrir skólana til að miða við aðstæður á hverjum stað. Skólaráð hvers skóla er mikilvægur vettvangur til umræðna um þætti eins og lengd hádegishlés.  Aðstæður í skólum geta verið afar mismunandi  og ekki þótti ástæða til þess að lögbinda tilekinn lágmarks- eða hámarkstíma í þeim efnum. Í 13. gr. laganna segir að þess skuli gætt að vinnuálag í skóla sé hæfilegt þannig að nemendur fái nægjanlega hvíld frá skipulögðu starfi innan hvers skóladags og skólaárs, svo sem með samfelldu jóla- og páskaleyfi. Í 28. gr. laganna segir  að skólastjóri ákveði nánari útfærslu vikulegs kennslutíma í samráði við skólaráð. Við ákvörðun daglegs og vikulegs starfstíma nemenda í grunnskóla skal þess gætt að hann sé samfelldur með eðlilegum hléum og fari ekki fram yfir hæfilegt vinnuálag miðað við aldur nemenda og þroska. Í greinargerð með frumvarpinu eru settar fram nánari útskýringar á þessum breytingum en þar kemur m.a. fram að felld séu brott nákvæm ákvæði um lengd stundahléa og matarhléa, þar sem eðlilegt sé að skólar hafi svigrúm til að skipuleggja skóladaginn með það að leiðarljósi að hann sé samfelldur með eðlilegum hléum. Af þessum sökum þá telur ráðuneytið ekki rétt að taka afstöðu til þess hvað sé eðlileg lengd á  matarhléum í grunnskólum. Ráðuneytið telur mikilvægt að nemendur fái að koma á framfæri skoðunum sínum og óskum um skólahald og að taka skuli réttmætt tillit til sjónarmiða þeirra.

Heimanám - Er hægt að lengja skóladaginn og hafa ekkert heimanám í staðinn?

Í grunnskólalögum er lögbundinn lágmarksvikulegur kennslutími í grunnskólum. Sveitarfélögum er í sjálfsvald sett hvort þau ákveða að lengja skóladaginn umfram lögbundið lágmark og mörg sveitarfélög hafa gert það, einkum í yngstu bekkjum grunnskóla. Í lögum eða reglum frá mennta- og menningarmálaráðuneyti segir ekkert um heimanám eða vægi þess. Hver skóli skal setja sér skólanámskrá og starfsáætlun og ákveða skipulag og umfang heimanáms.

Kennslutími - Hver er vikulegur kennslutími nemanda?

Vikulegur kennslutími hvers nemanda skal að lágmarki vera: 1200 mínútur í 1.- 4. bekk, 1400 mínútur í 5.-7. bekk og 1480 mínútur í 8.-10. bekk.

Leyfi - Er leyfilegt að veita nemendum í 8. bekk leyfi heilan skóladag vegna fermingar?

Í markmiðum aðalnámskrár er ekki gert ráð fyrir að fram fari fermingarundirbúningur í grunnskóla í þeim kennslustundum sem ætlaðar eru til kennslu í skyldunámsgreinum enda er það hlutverk viðkomandi kirkju eða trúfélags að annast slíka fræðslu. Samkvæmt grunnskólalögum nr. 91/2008 er skólastjórum heimilt að veita nemendum leyfi að ósk foreldra ef til þess liggja gildar ástæður. Óski foreldrar eftir því að börn þeirra fái leyfi úr grunnskóla vegna fermingarfræðslu er skólastjóra heimilt að veita slíkt leyfi. Skólastjóra er heimilt að veita þeim nemendum sem fermast leyfi í tengslum við fermingarfræðsluna en slíkt leyfi getur ekki náð til allra nemenda.

Leyfi - Hver er réttur foreldra til að taka börn sín úr skóla tímabundið vegna ferðalaga og hver er staða viðkomandi skóla gagnvart því?

 Í 15. grein laga um grunnskóla nr. 91/2008 segir: "Sæki foreldrar skólaskylds barns um tímabundna undanþágu þess frá skólasókn í einstökum námsgreinum eða að öllu leyti er skólastjóra heimilt að veita slíka undanþágu telji hann til þess gildar ástæður. Öll röskun á námi nemandans, sem hlýst af umbeðnu leyfi, er á ábyrgð foreldra eða forráðamanns og skulu þau sjá til þess að nemandinn vinni upp það sem hann kann að missa úr námi meðan á undanþágu stendur.  Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að um sambærilegt ákvæði sé að ræða um tímabundna undanþágu nemenda frá skólasókn en skólastjóra er heimilt að veita slíkar undanþágur telji hann til þess gildar ástæður. Ekki eru settar í lögum eða reglugerðum frekari leiðbeiningar um hvað teljist gildar ástæður, en í öllum tilvikum er ábyrgðin sett á foreldrana að sjá til þess að nemandinn vinni upp það sem hann kann að missa úr námi meðan á undanþágu stendur. Í greinargerðinni er tekið fram að gildar ástæður geti t.d. tengst þátttöku í landsliðsverkefnum á sviði íþrótta, æskulýðsstarfs, sjálfboðastarfs eða ferðalögum fjölskyldu.
Ef ekki næst samkomulag milli forráðamanna og skólastjóra um slíka undanþágu geta foreldrar kært synjun skólastjóra samkvæmt fyrirmælum 47. gr. grunnskólalaga. Mennta- og menningarmálaráðuneytið er þar með veitt heimild til að mæla svo fyrir í úrskurði að undanþága skuli veitt í heild eða að hluta, jafnvel þó að sveitarfélag hafi ekki fallist á slíka beiðni. Ástæða þess að talið er rétt að fela ráðuneytinu valdheimild þessa er fyrst og fremst sú að þrátt fyrir sjálfstæði sveitarfélaga um rekstur grunnskóla verður að telja eðlilegt að hægt sé að tryggja a.m.k. að nokkru marki samræmi í því í hvaða tilvikum einstakir nemendur eigi að lögum rétt á undanþágu frá skólasókn. Hér getur verið um mikilvæg réttindi einstakra nemenda að ræða og þá er gert ráð fyrir að almenn viðmið um heimildir til að veita undanþágur verði settar í aðalnámskrá. Ekki hefur reynt á þessa kæruheimild frá því að grunnskólalögin tóku gildi. Ákvæði um undanþágur frá skyldunámi er nánar tilgreint í aðalnámskrá grunnskóla, en gert er ráð fyrir því að einstakir skólar móti sér reglur í samræmi við lög og aðalnámskrá. Skólastjórar hafa því heimild til að neita foreldrum um tímabundið leyfi frá skólasókn telj þeir ástæður ekki gildar en foreldrar geta kært þá niðurstöðu til ráðuneytisins.

Móttökuáætlun - Hvað er móttökuáætlun?

Grunnskólar eða sveitarfélög skulu hafa móttökuáætlun fyrir nemendur sem eru að hefja skólagöngu, eru að skipta um skóla eða hefja nám sitt hér á landi. Foreldrum skulu á þeim tímamótum veittar upplýsingar um skólagöngu barnsins, skólastarfið almennt og foreldrum með annað móðurmál en íslensku og heyrnarlausum foreldrum greint frá möguleikum á túlkaþjónustu.

Skólaakstur og lengd viðvera - Er skólanum stætt á því að fækka heimferðum nemenda með því að hafa yngri börnin jafn lengi í skólanum og þau eldri, þ.e. með lengdri viðveru eða öðrum tilboðum?

Ráðuneytið hefur áður gefið álit um sambærilegt atriði og þar var tekið fram að ekki sé hægt að skylda nemendur til að sækja sérstaka lengda viðveru að loknum skóladegi og sú afstaða er óbreytt, þrátt fyrir ný lög um grunnskóla nr. 91/2008. Það er skilningur ráðuneytisins að ef sveitarfélög bjóða upp á lengda viðveru utan lögbundinnar fræðslu þá ákveði foreldrar sjálfir hvort þeir vilji þiggja slíka þjónustu fyrir börn sín og þá skiptir ekki máli hvort þjónustan eigi að vera foreldrum að kostnaðarlausu eða ekki. Það er álit ráðuneytisins að ef foreldrar í dreifbýli, sem nýta skólaakstur á vegum sveitarfélagsins fyrir börn sín, en vilja ekki nýta sér lengda skóladagvist þá skuli sveitarfélagið skipuleggja skólaakstur með þeim hætti að börnunum sé ekið heim að afloknum lögbundnum skóladegi eða semja við foreldra um að börnin njóti lengdrar skóladagvistar þeim að kostnaðarlausu. 

Ráðuneytið hvetur til þess að framangreindar hugmyndir um fækkun heimferða og skipulag lengdrar viðveru og þjónustu fyrir nemendur utan lögbundins skólatíma verði ræddar í skólaráði skólans og ákvarðanir um fyrirkomulag teknar í kjölfarið. Ráðuneytið telur að ef framangreind áform eigi að ná fram að ganga þá þurfi að nást um það sátt í skólasamfélaginu, en það eru engin lög eða reglur sem heimila að börnum sé haldið í skólanum lengur en kveðið er á um í grunnskólalögum.

Skólaakstur - Hver er ábyrgð skóla vegna skólaaksturs/strætisvagnaaksturs í sundkennslu?

Í grunnskólalögum segir að fyrirkomulag skólaaksturs sé í hendi og á ábyrgð sveitarfélaga. Ráðuneytið hefur litið svo á að frá því að nemendur koma að morgni í skólann, á skólalóð eða í skólabíl og þar til þeir yfirgefa skóla í lok dags eða meðan á starfsemi á vegum skólans stendur, sem fram fer utan skólalóðar, séu þeir á ábyrgð skólans. Þetta tekur einnig til þess tíma sem nemendur fara milli skóla og annarra stofnana sem skólastarf tekur til, þ.m.t. með strætisvagni. Ráðuneytið hefur sett nánari reglur um skólaakstur.

Skólaárið - Hafa grunnskólar heimild til að hafa skólaárið styttra en 180 daga? 

Í nýlegum lögum um grunnskóla nr. 91/2008 sem tóku gildi 2008 voru gerðar ýmsar breytingar og hvað varðar starfstíma grunnskóla var lagaramminn sniðinn að þróun undanfarinna ára hér á landi og breytingum á starfstíma grunnskóla sem tilkomnar voru m.a. vegna kjarasamninga Kennarasambands Íslands og launanefndar sveitarfélaga. Einnig var horft til þess að skólaárið á Íslandi var styttra en í nágrannalöndum. Áfram var gert ráð fyrir sveigjanleika í skipulagi skólastarfs milli fullra kennsludaga nemenda annars vegar og annarra skóladaga nemenda hins vegar. Þar er m.a. átt við skólasetningar- og skólaslitadaga, foreldraviðtalsdaga, jólaskemmtanir, íþrótta- og útivistardaga og annað sem skólastjóri ákveður í hverjum skóla. Skipting milli kennsludaga og annarra skóladaga nemenda er skv. lögum á ábyrgð skólastjóra að höfðu samráði við skólaráð og að fenginni staðfestingu skólanefndar, enda samræmist skiptingin ákvæðum kjarasamninga á hverjum tíma. Breytingin var því einkum fólgin í að sníða lögin að almennri þróun en ekki var gert ráð fyrir að kennsludagar nemenda yrðu færri en í eldri lögum, þ.e. 170 og skóladagar nemenda ekki færri en 180. Breytingin var gerð í fullri sátt við alla hagsmunaaðila til að lögbinda breytingar á starfstíma skóla sem þegar hafði komist til framkvæmda. Þessi lenging skólaársins sem fyrst var staðfest í kjarasamningum árið 2001 og síðar lögfest 2008 er m.a. tilkomin svo að skólar geti betur unnið að því að ná markmiðum aðalnámskrár grunnskóla og haft meira svigrúm til fjölbreyttrar kennslu. Ekki er gert ráð fyrir að nemendur sitji í skólastofum alla þessa 180 skóladaga, fjölmörg markmið grunnskólans eru þess eðlis að hægt er að vera úti við, bæði á skólalóðinni, í vettvangsferðum og í verkefnum sem tengjast nánasta samfélagi og náttúru.

Samkvæmt 28. gr. laganna hefur ráðuneytið ekki lengur heimild til að veita sveitarfélögum eða skólum undanþágu frá starfstíma skóla, hvorki árlegum né vikulegum. Með lögunum var fellt út ákvæði eldri laga þess efnis að ráðherra gæti veitt tímabundna undanþágu frá árlegum starfstíma skóla með hliðsjón af atvinnuháttum og aðstæðum í einstökum sveitarfélögum, en slíkar undanþágubeiðnir heyrðu orðið til algerra undantekninga. Í greinargerð með grunnskólafrumvarpinu kemur fram að áfram skuli miða við sama vikulegan kennslutíma hvers nemanda að lágmarki í mínútum talið og í eldri lögum. Í greinargerðinni segir enn fremur: „Nýtt ákvæði er þess efnis að heimilt sé að víkja tímabundið frá lágmarks vikulegum kennslutíma en tryggja nemendum viðbótarkennslu sem nemur frávikinu innan sama skólaárs. Þetta er hugsað til að auka möguleika á sveigjanlegu skólastarfi miðað við aðstæður á hverjum stað. Einstakir skólar gætu t.d. tekið þá ákvörðun að hafa styttri vikulegan skólatíma í svartasta skammdeginu en lengja skóladaginn á móti að hausti og vori. Vikulegur kennslutími getur því orðið breytilegur náist um það samkomulag innan skólans, skólaráðs og skólanefndar.“

Með hliðsjón af ofangreindu þarf ekki að koma til samþykki ráðuneytisins. Ráðuneytið lítur svo á að þær rúmist innan þess sveigjanleika sem skilgreindur er í 28. gr. laganna ef full sátt er innan skólasamfélagsins um þessa leið. Ráðuneytið vill hins vegar árétta mikilvægi þess að fyrirkomulagið fái umræður innan skólaráðs og skólanefndar og viðhorf hagsmunaaðila í skólasamfélaginu séu rækilega könnuð, m.a. með opnum foreldrafundum eða rafrænum viðhorfskönnunum, áður en endanleg útfærsla verður valin og að þess sé gætt að daglegt vinnuálag á nemendur verði ekki óhóflegt.

Skólaárið - Hvað er skólaárið langt?

Starfstími nemenda í grunnskóla skal á hverju skólaári vera að lágmarki níu mánuðir. Skóladagar nemenda skulu ár hvert eigi vera færri en 180.

Skólaárið - Má stytta skólaárið í grunnskólum sem lið í sparnaði við rekstur grunnskóla vegna efnahagsástandsins í landinu?

Í lögum um grunnskóla nr. 91/2008 var lagaramminn sniðinn að þróun undanfarinna ára og breytingum á starfstíma grunnskóla sem tilkomnar eru, m.a. vegna kjarasamninga Kennarasambands Íslands og launanefndar sveitarfélaga. Gert er ráð fyrir sveigjanleika í skipulagi skólastarfs milli fullra kennsludaga nemenda annars vegar og annarra skóladaga nemenda hins vegar. Skipting milli kennsludaga og annarra skóladaga nemenda er á ábyrgð skólastjóra að höfðu samráði við skólaráð og að fenginni staðfestingu skólanefndar, enda samræmist skiptingin ákvæðum kjarasamninga á hverjum tíma. Breytingin var því einkum fólgin í að sníða lögin að almennri þróun en ekki er gert ráð fyrir að kennsludagar nemenda verði færri en í eldri lögum, þ.e. 170 og skóladagar ekki færri en 180.

Þessi lenging skólaársins sem fyrst var staðfest í kjarasamningum árið 2001 og síðar lögfest 2008 er  m.a. tilkomin til að skólar geti betur unnið að því að ná markmiðum aðalnámskrár grunnskóla og haft meira svigrúm til kennslu. Ekki er gert ráð fyrir að nemendur sitji í skólastofum alla þessa 180 skóladaga, það eru fjölmörg markmið grunnskólans þess eðlis að hægt  er að vera útivið, bæði á skólalóðinni, í vettvangsferðum og í verkefnum sem tengjast nánasta samfélagi og náttúru.

Skólabókasöfn - Er sérstaklega kveðið á um hlutverk skólabókasafna í grunnskólalögum?

Í 20. gr. laga um grunnskóla nr. 91/2008 er tekið fram að grunnskólahúsnæði og skólalóðir skuli uppfylla þær kröfur sem almennt eru gerðar í lögum um vinnuvernd og aðalnámskrá grunnskóla.  Fellt var út ákvæði í eldri grunnskólalögum um að sveitarstjórn sé heimilt að sameina almenningsbókasafn og skólasafn ef það, að mati skólanefndar og skólastjóra, rýrir ekki gildi safnsins fyrir skólann. Eftir sem áður hefur sveitarstjórn slíka heimild, en ekki þykir ástæða til að tilgreina það sérstaklega í lögum. Með þessari breytingu er á engan hátt verið að draga úr mikilvægi skólasafna í grunnskólum, heldur talið óþarft að hafa sérstaka grein í lögunum um söfnin.
Ákvæði um skólasöfn og hlutverk þeirra eru í aðalnámskrá grunnskóla í upplýsinga- og tæknimennt, sjá http://www.menntamalaraduneyti.is/utgefid-efni/namskrar//nr/3953

Skólastarf - Hver ber ábyrgð á grunnskólanemendum í skólaferðalögum sem farin eru á vegum skólans á skólatíma? En ef foreldrar eru beðnir um að skrifa undir skjal þess efnis að nemendur séu á eigin ábyrgð í ferðinni?

Skv. reglugerð nr. 657/2009 um gerð og búnað grunnskólahúsnæðis og skólalóð kemur m.a. fram að húsnæði, lóð, aðstaða, búnaður og öll starfsemi sem börn taka þátt í á vegum grunnskóla skal miðast við að öryggi nemenda sé tryggt. Nemandi er á ábyrgð skólans meðan á daglegum starfstíma skólans stendur, þegar hann tekur þátt í skipulögðu skólastarfi innan skólans, á skólalóð eða í ferðum á vegum skólans.  Undirritun foreldra á skjali sem firrir skólann ábyrgð á ekki við, skv. framangreindu, að því tilskyldu að þar sé átt við skólaferðalag á skólatíma.

Skólareglur - Er skylda að hafa skólareglur?

Já, í hverjum grunnskóla skal setja skólareglur. Í skólareglum skal m.a. kveðið á um almenna umgengni, samskipti, stundvísi, ástundun náms og heilbrigðar lífsvenjur. Í reglunum skal koma fram hvernig skólinn hyggst bregðast við brotum á þeim.

Trúarlegar athafnir - Er hægt að skylda einstakling til að sækja trúarlegar athafnir á vegum grunnskóla?

Samkvæmt 2. gr. grunnskólalaga nr. 91/2008 skulu starfshættir grunnskóla mótast af umburðarlyndi og kærleika, kristinni arfleifð íslenskrar menningar, jafnrétti, lýðræðislegu samstarfi, ábyrgð, umhyggju, sáttfýsi og virðingu fyrir manngildi. Skv. 24. gr. laganna skulu markmið náms og kennslu og starfshættir grunnskóla vera þannig að komið sé í veg fyrir mismunun vegna uppruna, kyns, kynhneigðar, búsetu, stéttar, trúarbragða, heilsufars, fötlunar eða stöðu að öðru leyti. 

Skv. 25. gr. grunnskólalaga  skal í aðalnámskrá m.a. setja ákvæði um inntak og skipulag náms í trúarbragðafræði. Í aðalnámskrá grunnskóla í kristnum fræðum, siðfræði og trúarbragðafræði segir m.a. „Öll kennsla, sem fæst við álitamál, svo sem trú og lífsskoðanir, siðgæði og mannleg samskipti, gerir miklar kröfur til kennarans. Hún þarf að vera málefnaleg og einkennast af víðsýni og vilja til að skilja og virða fólk með mismunandi trúar- og lífsskoðanir.”

Samkvæmt aðalnámskránni er inntak námsgreinarinnar er þríþætt. Í fyrsta lagi fræðsla um kristna trú og menningu og sögu kirkjunnar. Í öðru lagi siðferðileg viðfangsefni. Í þriðja lagi fræðsla um helstu trúarbrögð heims. Skólinn er fræðslustofnun en ekki trúboðsstofnun og er því fyrst og fremst ætlað að miðla þekkingu og auka skilning á kristinni trú og öðrum trúarbrögðum. Liður í því er að nemendur séu hvattir til að setja sig í annarra spor og skoða viðkomandi átrúnað innan frá, með augum hins trúaða. Í vinnureglum um samstarf skóla og kirkju sem Þjóðkirkjan hefur gefið út kemur fram að ef óskað er eftir skólaguðsþjónustu í tengslum við jól eða aðrar hátíðir er það á forsendum kirkjunnar. Það er skólans að setja reglur um hvernig með það skuli fara ef foreldrar óska ekki að börn þeirra taki þátt í slíkum athöfnum.

Túlkaþjónusta vegna grunnskólanemenda með annað móðurmál en íslensku

Í lögum um grunnskóla nr. 91/2008 eru ákvæði um túlkaþjónustu í 16. og 18. gr. Í 16. gr. eru ákvæði um móttökuáætlanir og ná ákvæði þeirrar greinar eingöngu til atriða sem talin eru mikilvæg vegna móttöku nemenda í grunnskóla. Í 18. gr. eru hins vegar ákvæði um almennan rétt á túlkaþjónustu. Þar segir að eigi í hlut foreldrar sem ekki tala íslensku eða nota táknmál þá skuli skólar leitast við að tryggja túlkun á upplýsingum sem nauðsynlegar eru vegna samskipta foreldra og skóla skv. greininni. Þar er átt við nauðsynleg samskipti alla skólagönguna, ekki aðeins vegna móttöku nemenda, heldur einnig vegna samskipta heimilis og skóla.

Í greinargerð með frumvarpi til grunnskólalaga segir um framangreinda túlkaþjónustu: "Til að foreldrar geti gætt hagsmuna barna sinna vegna skólastarfsins og að upplýsingagjöf foreldra til skóla og frá skóla til foreldra sé greið er nauðsynlegt að foreldrum sem ekki tala íslensku eða foreldrum sem nota táknmál sé tryggð túlkun á upplýsingum sem nauðsynlegar eru vegna samskipta foreldra og skóla. Er þá bæði átt við upplýsingar sem tengjast hagsmunagæslu foreldra fyrir börn sín vegna skólastarfsins sem og túlkun vegna upplýsingaskyldu foreldra og skóla. Er því tekið fram í 3. mgr. að leitast skuli við að tryggja túlkun á upplýsingum sem nauðsynlegar eru vegna samskipta foreldra og skóla samkvæmt greininni. Umfang túlkunar er því háð mati hverju sinni."

Undanþágur  - Gilda undanþágur frá skyldunámi í grunnskóla áfram í framhaldsskóla?

Í 15. gr. laga um grunnskóla nr. 91/2008 segir svo: „Skólastjóra er heimilt að veita nemanda undanþágu frá skyldunámi í tiltekinni námsgrein ef gild rök mæla með því”. Í almennum hluta aðalnámskrár grunnskóla, sem tók gildi 1. ágúst sl. eru þessi undanþáguákvæði laganna nánar útfærð og segir svo á bls. 59: „Samkvæmt grunnskólalögum er skólastjóra heimilt að veita einstökum nemendum undanþágu frá skyldunámi í tiltekinni námsgrein ef gild rök mæla með því. Þá er t.d. átt við undanþágu nemenda með annað móðurmál en íslensku frá skyldunámi í dönsku. Þetta á einnig við um unglinga sem lengi hafa verið búsettir erlendis. Þá er hægt að veita nemendum með sérþarfir eða fötlun undanþágu frá tilteknum námsgreinum að höfðu samráði við sérfræðinga.. Æskilegt er að nemendum sé boðið upp á önnur námstækifæri í staðinn, t.d. nám í eigin móðurmáli eða íslensku. Einnig er hægt að nýta þessa undanþáguheimild fyrir nemendur sem hafa sýnt afburðaárangur á ákveðnu sviði, t.d. eru í yngri landsliðum í íþróttum eða í listnámi samanber leiðbeinandi reglur fyrir skóla um meðferð slíkra mála. Hafi nemandi fengið undanþágu frá skyldunámsgrein í grunnskóla er eðlilegt að slík undanþága gildi áfram í sömu námsgreinum í framhaldsskóla. ” Í aðalnámskrá framhaldsskóla sem tók gildi á sama tíma segir  að:  ,,Nemendur sem fengið hafa undanþágu frá námi í námsgrein í grunnskóla, geta einnig sótt um undanþágu frá sömu grein í framhaldsskóla.“

Eins og sjá má á ofangreindu er það á valdi skólastjóra grunnskóla að ákveða hvaða nemendur fá undanþágur frá skyldunámi og ráðuneytið lítur svo á að þær undanþágur gildi áfram í framhaldsskóla enda slíkt beinlínis tekið fram í aðalnámskrá grunnskóla og einnig í aðalnámskrá framhaldsskóla. Ekki er gert ráð fyrir öðru en að undanþágur frá skyldunámi í grunnskóla haldi áfram í framhaldsskóla, óski nemandi eftir því. Hins vegar geta forsendur breyst  þannig að nemendur óski í framhaldsskóla ekki áfram eftir slíkum undanþágum, t.d. ef hann er hættur að stunda íþróttir eða listnám af sama kappi og í grunnskóla.

Undanþágur - Hvaða reglur gilda um undanþágur í aðalnámskrá grunnskóla?

Í nýrri aðalnámskrá er í 16. kafla fjallað um undanþágur frá aðalnámskrá í nokkrum liðum, þ.e. samkvæmt heimildum í grunnskólalögum. Þar er fjallað um undanþágu frá skólasókn, viðurkenningu náms sem stundað er utan grunnskóla, undanþágur frá samræmdum könnunarprófum, undanþágur í skilgreindum þróunarskólum, heimakennslu, sjúkrakennslu, fjar- og dreifnám og loks um undanþágur frá skyldunámi í tilteknum námsgreinum. 

Við samningu aðalnámskrárinnar var lögð áhersla að ná sem best utan um alla þessa undanþágumöguleika, í flestum tilvikum án þess að setja nákvæmar viðmiðanir um framkvæmdina. Undanþágur frá skyldunámi eru einkum skilgreindar tvenns konar, þ.e. annars vegar vegna nemenda sem vegna sérþarfa, fötlunar eða uppruna og hins vegar vegna nemenda sem sýnt hafa afburðaárangur á ákveðnu sviði. Í aðalnámskránni eru leiðbeinandi reglur um verklag vegna beiðna foreldra um undanþágu frá skyldunámi í tiltekinni námsgrein samkvæmt 15. gr. grunnskólalaga. Í reglunum er ekki kveðið á um ákveðna árganga heldur tekið fram að rökstuðningur og skýringar komi fram í umsókninni. Þessar undanþágur eru einkum hugsaðar vegna nemenda af erlendum uppruna sem t.d. fá undanþágu frá skyldunámi í dönsku og hins vegar fyrir nemendur með sérþarfir þar sem talin er ástæða til að draga úr námskröfum. Í þessum tilvikum getur skólinn boðið nemendum annað nám í staðinn, t.d. í móðurmáli nemandans eða viðbótarnám í öðrum skyldunámsgreinum er skólinn er ekki skyldaður að bjóða nemanda annað nám.

Einnig eru í aðalnámskránni leiðbeinandi reglur um undanþágu frá skólaíþróttum á grunnskólastigi, samkvæmt 15. gr. Ekki hafa áður verið sambærilegar viðmiðanir í aðalnámskrá grunnskóla en ítrekað hefur verið óskað eftir afstöðu ráðuneytisins til undanþágu frá skólaíþróttum. Fyrir nokkrum árum tók ráðuneytið saman leiðbeinandi reglur vegna þessara mála að beiðni ÍSÍ og sendi til skóla og hagsmunaaðila og byggja reglurnar í aðalnámskránni á því.  Fram kemur m.a. að skólastjórar veiti að öllu jöfnu einungis þeim nemendum í 8.-10. bekk grunnskóla undanþágu frá skólaíþróttum sem náð hafa framúrskarandi árangri í þeirri íþróttagrein sem þeir stunda. Ekki er  heimilt að veita slíka undanþágu ef íþróttaiðkunin hefur þegar verið metin til valgreina. Í þessum reglum eru tilgreindar ýmis konar takmarkanir á að undanþágur af þessu tagi séu veittar.
Í kafla 16.2 í aðalnámskránni er fjallað um heimildir skólastjóra til að viðurkenna nám utan grunnskóla sem jafngildi grunnskólanáms, eða hæfni sem nemandi býr yfir, allt frá upphafi grunnskóla. Ákvæðin í aðalnámskránni eru sambærileg og í grunnskólalögum, en ekki eru settar nákvæmar leiðbeinandi reglur um útfærsluna. Hins vegar er gert ráð fyrir að til þess að undanþága sé heimil þá hafi  nemandi stundað nám við t.d. tónlistarskóla eða aðra listaskóla eða málaskóla sem uppfylli skilyrði til að vera metið í stað tiltekins skyldunáms. Auk þess er tekið fram að  unnt sé að meta hæfni nemanda með annað móðurmál en íslensku í eigin móðurmáli og/eða í öðrum málum, hvort sem hann fær formlega kennslu eða ekki utan skóla. Hins vegar er ekki gert ráð fyrir undanþágu frá skyldunámi í íþróttum fyrir nemendur í 1.-7. bekk vegna íþróttaiðkunar sem stunduð er utan grunnskóla.
Skólastjórar grunnskóla hafa í nokkur ár haft þessa heimild í lögum að veita framangreindar undanþágur, en áður þurfti að sækja um allar undanþágur til mennta- og menningarmálaráðuneytisins.

Skólastjórar grunnskóla hafa óskað eftir skýrum reglum frá ráðuneytinu um málsmeðferð vegna slíkra undanþágubeiðna og segja má að 16. kaflinn í aðalnámskrá grunnskóla um undanþágur sé svar við þeirri ósk. Hins vegar munu reglurnar aldrei ná yfir öll mál sem upp kunna að koma og þá er mikilvægt að hægt sé að túlka ákvæði aðalnámskrár og mögulega setja nákvæmari leiðbeiningar til að ekki fari á milli mála hvaða heimildir skólastjórar hafa.

Vetrarfrí - Hvernig stendur á því að vetrarfrí eru ekki höfð á sama tíma í öllum skólum landsins?

Ráðuneytið hefur ekki vald til að taka ákvarðanir um vetrarleyfi í skólum. Ákvörðun um starfsdaga og vetrarleyfi í leik- og grunnskólum liggur hjá sveitarfélögum og einstökum framhaldsskólum og eru almennt samtals á bilinu 2-4 dagar.  Í starfsáætlun skóla þarf að tilgreina þessa daga og þarf skólanefnd hvers sveitarfélags í tilvikum leik- og grunnskóla og skólanefnd í tilvikum framhaldsskóla að staðfesta fyrirkomulagið. Það er því á hendi skólanefnda að samþykkja hvenær vetrarfrí eru í einstökum skólum. Foreldrar hafa aðkomu að skipan þessara mála með setu fulltrúa foreldra í skólanefndum, skólaráðum og foreldraráðum. Það er síðan á hendi hvers og eins sveitarfélags að samhæfa vetrarfrí í þeim skólum sem sveitarfélaginu tilheyra. 

Starfsfólk grunnskóla

Eru ákvæði í menntalögum eða öðrum lögum að fylgjast beri með því hvort kennarar standi sig í starfi?

Í lögum nr. 87/2008 um menntun og ráðningu kennara og skólastjórnenda við leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla eru ýmis ákvæði um menntunarkröfur leik-, grunn- og framhaldsskólakennara. Markmið laganna er að tryggja að þeir sem leggja stund á kennslu- og uppeldisstörf í leik-, grunn- og framhaldsskólum hafi menntun í samræmi við störf þeirra og ábyrgð. Ýmis skilyrði eru sett um menntunar- og hæfnikröfur kennara og rétt til að nota starfsheitið leikskólakennari, grunnskólakennari og framhaldsskólakennari og til starfa við skóla á viðkomandi skólastigum hefur sá einn sem til þess hefur leyfi mennta- og menningarmálaráðherra, skv. framangreindum lögum.

Í lögum um leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla er sérstakur kafli um mat og eftirlit með gæðum skólastarfs á viðkomandi skólastigum. Sambærileg markmiðsgrein um mat og eftirlit með gæðum skólastarfs er í lögum um hvert skólastig. Í greinargerð með frumvarpi til laga um grunnskóla segir um þessa markmiðsgrein: „Lögð er til ný grein um markmið mats og eftirlits með gæðum skólastarfs. Í skýrslu sem vinnuhópur um gæðamál í skólastarfi skilaði til menntamálaráðherra árið 2005 er fjallað um hugtakið gæði í skólastarfi og tekið fram að það sé órjúfanlega tengt settum markmiðum í lögum, reglugerðum og námskrám sem setja ramma um starfsemina hverju sinni. Gæði eru skilgreind með hliðsjón af væntingum og þörfum helstu hagsmunaaðila, nemenda, foreldra, stjórnvalda, atvinnulífs og samfélags. Í mati og eftirliti felst síðan skoðun á því hversu vel skólar ná viðkomandi markmiðum og einnig er horft til framkvæmdar skólahalds. Greint er á milli innra mats/eftirlits sem fer fram innan skólanna sjálfra og ytra mats/eftirlits sem yfirvöld eða aðrir aðilar utan skólans standa fyrir. Markmið mats og eftirlits taka annars vegar til ábyrgðarskyldu skóla og fræðsluyfirvalda gagnvart þeim sem njóta þjónustu skóla og hagsmuni hafa af starfi hans og hins vegar er því ætlað að stuðla að umbótum í starfi skóla og í skólakerfinu í heild.“

Settar hafar verið reglugerðir um mat og eftirlit á framangreindum skólastigum og ákvæði um mat á skólastarfi koma einnig fram í aðalnámskrám skólastiganna.
Aukin áhersla er lögð á ytra mat sveitarfélaga á leik- og grunnskólum og ýmislegt hefur verið gert í þeim efnum í kjölfar gildistöku laganna, bæði af hálfu ráðuneytisins og einstakra sveitarfélaga. Í því sambandi má benda á sameiginlegan verkefnisstjóra mennta- og menningarmálaráðuneytisins og sveitarfélaga sem vinnur að innleiðingu þessa þáttar laganna, í samstarfi við ýmsa aðila, sjá nánar á heimasíðu Sambands íslenskra sveitarfélaga http://www.samband.is/verkefnin/skolamal/mat-eftirlit-og-rannsoknir-a-skolastarfi/

Eru settar hömlur á heimildir til ráðningar starfsfólks við grunnskóla?

Óheimilt er að ráða einstakling til starfa við grunnskóla sem hlotið hefur refsidóm fyrir brot á ákvæðum XXII. kafla almennra hegningarlaga. Við ráðningu skal liggja fyrir sakavottorð eða heimild skólastjóra til að afla upplýsinga úr sakaskrá.

Er hægt ráða leikskólakennara í grunnskóla á þeim launum sem viðkomandi félag hefur samið um?

Spurningin varðar eina af stærstu breytingum á kennaramenntun sem gerðar eru með lögum um menntun kennara. Í 21. gr. laganna er lýst hvert geti verið gildissvið leyfisbréfs á tilteknu skólastigi.

Í fyrsta lagi er vísað til þess að leyfisbréf grunnskólakennara, sem sérhæft hefur sig í kennslu yngri barna, veiti honum heimild til kennslu elstu aldursflokka í leikskólum.

Í öðru lagi að leyfisbréf leikskólakennara, sem sérhæft hefur sig í kennslu eldri barna, veiti honum heimild til kennslu í 1.- 3. bekk grunnskóla. Í þriðja lagi að leyfisbréf framhaldsskólakennara veiti honum heimild til kennslu á sérsviði sínu í 8. - 10. bekk grunnskóla og í fjórða lagi að leyfisbréf grunnskólakennara, sem lokið hefur a.m.k. 120 eininga sérmenntun í kennslugrein veiti honum heimild til kennslu á sérsviði sínu í byrjunaráföngum framhaldsskóla. Með þessu fyrirkomulagi er stuðlað að ákveðnum sveigjanleika milli skólastiga. Í lögum um menntun kennara er hins vegar ekki vikið að kjörum kennara, slíkt er alfarið úrlausnarefni kjarasamninga.

Er hægt að fara fram á að ráðuneytið hlutist til um ráðningu kennara án kennsluréttinda vegna vilja foreldra þar um?

Samkvæmt 4. grein laga nr. 87/2008 um menntun og ráðningu kennara og skólastjórnenda við leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla hefur sá einn rétt til að nota starfsheitið grunnskólakennari og starfa við grunnskóla á vegum opinberra aðila eða aðra hliðstæða skóla sem hefur til þess leyfi mennta- og menningarmálaráðherra. Ef ekki er unnt að ráða grunnskólakennara í auglýst kennslustarf getur skólastjóri sótt um heimild til undanþágunefndar grunnskóla um að lausráða tiltekinn starfsmann til kennslustarfa til bráðabirgða, þó aldrei lengur en til eins árs í einu, sbr. fyrrgreind lög. Undanþágunefnd er heimilt að víkja frá kröfu um endurtekna auglýsingu þegar sótt er um undanþágu til að endurráða einstakling sem er í námi til kennsluréttinda. Slíkri umsókn skal fylgja staðfesting á að viðkomandi sé í námi og áætlun um námsframvindu.

Samkvæmt lögum um grunnskóla er rekstur almennra grunnskóla á ábyrgð sveitarfélaga. Skólastjóri er forstöðumaður grunnskóla, stjórnar honum, veitir faglega forystu og ber ábyrgð á starfi skólans gagnvart sveitarstjórn. Það er því á valdi skólastjóra og á ábyrgð hans að ráða kennara við skólann samkvæmt lögum nr. 87/2008 um menntun og ráðningu kennara og skólastjórnenda við leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla.  Með hliðsjón af ofangreindu ber skólastjóra að ráða kennara með full réttindi sé þess kostur. Ef  foreldrar vilja gera athugasemdir vegna ráðningar kennara er þeim beint á að snúa sér til viðkomandi skólastjóra og sveitarfélags þar sem ráðuneytið hefur ekki lagaheimild til að hlutast til um ákvarðanir af þessu tagi.

Samræmist það lögum um grunnskóla að starfsfólk annarra stofnana eða fyrirtækja sé falin umsjón og eftirlit með nemendum grunnskóla meðan á daglegum skólatíma stendur?

Í 11. gr. grunnskólalaga kemur fram að um ráðningu starfsfólks grunnskóla fari eftir ákvæðum sveitarstjórnarlaga og nánari fyrirmælum í samþykkt um stjórn sveitarfélags eftir því sem við á. Samkvæmt greininni er óheimilt að ráða einstakling til starfa við grunnskóla sem hlotið hefur refsidóm fyrir brot á ákvæðum XXII. kafla almennra hegningarlaga. Við ráðningu skal liggja fyrir sakavottorð eða heimild skólastjóra til að afla upplýsinga úr sakaskrá. Samkvæmt 56. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 45/1998 fer um ráðningu starfsmanna samkvæmt ákvæðum í samþykkt um stjórn sveitarfélags. Séu þar eigi sérstök ákvæði þessa efnis gefur sveitarstjórn almenn fyrirmæli um hvernig staðið skuli að ráðningu starfsmanna.

Fylgi sveitarfélag framangreindum lagareglum verður ekki séð að ákvörðun þess að fela starfsfólki sundstaða gæslu grunnskólanemenda, meðan á skólasundi stendur, gangi gegn lögum um grunnskóla. Hlutaðeigandi skólastjóri, eða sá aðili sem innan sveitarfélagsins annast ráðningu starfsfólks grunnskóla, ber ábyrgð á því að við ráðningu liggi fyrir nauðsynleg gögn og upplýsingar, þ. á m. um sakavottorð eða heimild skólastjóra til að afla upplýsinga úr sakaskrá.

Þagnarskylda - Hver er réttur aðila máls sem upp kom í grunnskóla til upplýsinga og til áframhaldandi upplýsinga um framhald þess?

Samkvæmt. 4. gr. laga um grunnskóla fer mennta- og menningarmálaráðherra með yfirstjórn þeirra mála sem undir lögin falla. Í því felst að ráðuneytið fer með almennt eftirlit með því að sveitarfélög uppfylli þær skyldur sem lögin, reglugerðir og reglur settar samkvæmt þeim og aðalnámskrá grunnskóla kveða á um. Verður slíkt eftirlit ekki talið taka til annarra atriða en þeirra sem tiltekin eru sérstaklega í lögum um grunnskóla. Á þessum grundvelli getur ráðuneytið tekið til skoðunar einstök ákvæði laganna og látið í ljós álit sitt á túlkun þeirra og framkvæmd. Einstakar ákvarðanir um réttindi og skyldur nemenda samkvæmt lögum um grunnskóla eru á hinn bóginn ekki kæranlegar til ráðherra nema til þess standi sérstök heimild í einstökum ákvæðum laganna, sbr. 47. gr. þeirra. Mál er varða starfsskyldur skólastjórnenda og annars starfsfólks grunnskóla teljast starfsmannamál og lúta eftirliti sveitarstjóra, sem fer almennt með yfirstjórn málefna starfsmanna í sveitarfélaginu, skv. nánari ákvörðun sveitarstjórnar, sbr. 55. gr. sveitarstjórnarlaga.

Í 5. gr. laga um grunnskóla er fjallað um ábyrgð sveitarfélaga á rekstri grunnskóla. Samkvæmt 102 gr. sveitarstjórnarlaga fer innanríkisráðuneytið með málefni sveitarfélaga. Í greininni er kveðið á um að það ráðuneyti fari með eftirlit með því að sveitarstjórnir gegni skyldum sínum samkvæmt lögunum og öðrum löglegum fyrirmælum.

Ráðuneytið vill vekja athygli á að í 12. gr. laga um grunnskóla nr. 91/2008 er kveðið á um þagnarskyldu starfsfólks skóla. Þar segir að starfsfólk grunnskóla skuli gæta fyllstu þagmælsku um hagi barna og foreldra þeirra, sem það fær vitneskju um í starfi sínu og leynt skulu fara samkvæmt lögum, fyrirmælum yfirmanna og eðli máls. Þagnarskylda helst þótt viðkomandi láti af störfum. Þagnarskylda starfsfólks grunnskóla nær ekki til atvika sem ber að tilkynna um lögum samkvæmt. Skal skólastjóri brýna skyldur þessar fyrir starfsfólki og sérstaklega tilkynningarskyldu samkvæmt barnaverndarlögum.

Í lögum um grunnskóla er að finna áherslu á aukið samstarf heimila og skóla. Mikilvæg forsenda góðrar menntunar og velferðar nemenda er sameiginlegt verkefni heimila og skóla og þarf samstarfið að byggjast á gagnkvæmri virðingu, gagnkvæmu trausti, samábyrgð og gagnkvæmri upplýsingamiðlun. Samkvæmt reglugerð um miðlun og meðferð upplýsinga um nemendur í grunnskólum og rétt foreldra til aðgangs að upplýsingum um börn sín nr. 897/2009 sem sett var við lögin eiga foreldrar rétt á aðgangi að upplýsingum um börn sín. Um takmarkanir á upplýsingarétti þeirra fer samkvæmt fyrirmælum 17. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og 9. gr. upplýsingalaga nr. 50/1996. Eðlilegt má telja að skólar setji sér reglur um upplýsingagjöf og miðlun milli heimilis og skóla m.a. með hliðsjón af ofangreindum lögum og fjalli um það í skólanámskrá þannig að öllum hagsmunaaðilum skólasamfélagsins sé kunnugt um málsmeðferð og verklag í þessum efnum.

Um það hvort að kennarinn hafi brotið þagnarskyldu í máli því er hér um ræðir og/eða að þér eigið rétt til upplýsinga um framhald málsins leyfir ráðuneytið sér að benda yður á að beina erindi yðar til innanríkisráðuneytis sem fer með málefni sveitarstjórna og stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga.

Stjórnun og rekstur

Gjaldtaka - Er heimilt að taka gjald af nemendum vegna skólaaksturs?

Nei, sveitarfélög bera ábyrgð á skipulagi skólaaksturs þar sem hann á við og standa straum af kostnaði við hann.

Gjaldtaka - Er sveitarfélögum heimilt að taka gjald fyrir skólamáltíðir?

Já, samkvæmt gjaldskrá sveitarfélagsins.

Gjaldtaka - Geta grunnskólar krafið nemendur eða foreldra um greiðslur vegna skyldunáms?

Nei, kennsla í skyldunámi í opinberum grunnskólum skal veitt nemendum að kostnaðarlausu og er óheimilt að krefja nemendur eða foreldra þeirra um greiðslu fyrir kennslu, þjónustu, námsgögn eða annað efni sem nemendum er gert skylt að nota í námi sínu og samrýmist ákvæðum grunnskólalaga og aðalnámskrá. Sama á við um nám grunnskólanemenda í framhaldsskólaáföngum.

Gjaldtaka - Er hægt að taka gjald af nemendum vegna vettvangsferða?

Nei, óheimilt er að taka gjald af nemendum vegna ferðalaga sem flokkast undir vettvangsnám eða eru að öðru leyti hluti af skyldunámi nemenda. Þó er heimilt að taka gjald fyrir uppihald í námsferðum nemenda, að höfðu samráði við foreldra. Hér er einkum átt við lengri ferðir eins og skólabúðir og skólaferðalög.

Gjaldtaka - Geta grunnskólar skyldað nemendur til að kaupa ákveðin ritföng og pappír?

Samkvæmt 31. gr. laga um grunnskóla nr. 91/2008 skal kennsla í skyldunámi í opinberum grunnskólum veitt nemendum að kostnaðarlausu og er óheimilt að krefja nemendur eða foreldra þeirra um greiðslu fyrir kennslu, þjónustu, námsgögn eða annað efni sem nemendum er gert skylt að nota í námi sínu og samrýmist ákvæðum grunnskólalaga og aðalnámskrá. Í lögunum er tekið fram að opinberum aðilum er ekki skylt að leggja nemendum til gögn til persónulegra nota, svo sem ritföng og pappír. Ekki er sérstaklega gerð grein fyrir þessari gjaldtökuheimild í greinargerð með frumvarpinu. Mennta- og menningarmálaráðuneytið sendi orðsendingu til sveitarfélaga og hagsmunaaðila 21. september 2007 þar sem það meginsjónarmið er áréttað að grunnskólanám eigi að vera nemendum að kostnaðarlausu. Er þá m.a. horft til ákvæða stjórnarskrár um jafnræði og rétt til almennrar menntunar. Því hefur ráðuneytið alla jafna túlkað gjaldtökuheimildir þröngt, þ.e. að gjaldtaka sé sem minnst. Ráðuneytið hefur hins vegar ekki sérstaka skoðun á því hvaða ritföng eru nauðsynleg, þar treystir ráðuneytið á fagmennsku kennara og skynsemi.

Bent er á að ákvarðanir um gjaldtöku grunnskóla samkvæmt 31. grein grunnskólalaga eru kæranlegar samkvæmt fyrirmælum 47. gr. laganna.

Nemendaverndarráð - Hvað gerir nemendaverndarráð?

Skólastjóri skal samræma innan hvers skóla störf þeirra sem sjá um málefni einstakra nemenda er lýtur að sérfræðiþjónustu, námsráðgjöf og skólaheilsugæslu með stofnun nemendaverndarráðs. Æskilegt er að fulltrúi félagsþjónustu viðkomandi sveitarfélags sitji í nemendaverndarráði skóla en mörg mál sem koma inn á borð nemendaverndarráða eru þess eðlis. Nánari ákvæði um nemendaverndarráð eru sett í reglugerð.

Samrekstur skóla - Er sveitarfélögum heimilt að reka saman grunnskóla?

Já, sveitarfélögum er heimilt að hafa með sér samvinnu um rekstur grunnskóla, sbr. sveitarstjórnarlög.

Samrekstur skóla - Er sveitarfélögum heimilt að reka saman grunnskóla, leikskóla og tónlistarskóla?

Já, sveitarfélögum er heimilt að reka saman grunnskóla, leikskóla og tónlistarskóla undir stjórn eins skólastjóra. Skal stjórnandi slíkrar stofnunar hafa leyfisbréf til kennslu á leik- og/eða grunnskólastigi. Hinn samrekni skóli skal starfa að öðru leyti samkvæmt lögum um viðkomandi skólastig.

Samrekstur skóla - Eru ákveðin viðmið varðandi stærð og fjölda nemenda þegar skólar eru samreknir og einn skólastjóri?

Í lögum um leikskóla og grunnskóla er sveitarfélögum heimilt að reka saman leikskóla, grunnskóla og tónlistarskóla að fenginni umsögn skólanefndar. Það er hlutverk sveitarfélags að sjá til þess að tryggja að faglega sé staðið að slíkum samrekstri þó opinber viðmið um fjölda eða stærð séu ekki lögbundin.

Er heimilt að starfrækja grunnskóla á Íslandi sem starfar eftir erlendri námskrá?

Já, menntamálaráðherra er heimilt að viðurkenna grunnskóla eða námsbraut innan almenns grunnskóla sem starfa skv. viðurkenndri erlendri eða alþjóðlegri námskrá og námsskipan.

Samstarf grunnskóla  og leikskóla - Er fjallað með sama hætti um samstarf leikskóla- og grunnskóla í báðum lögum?

Við samningu laganna var sérstaklega horft til aukinna möguleika á samstarfi og sveigjanleika milli og innan skólastiga. Því var lagt kapp á það í grunnskólalögunum að skólanefnd stuðlaði að samstarfi og tengslum á milli skólastiga. Þá er ekki eingöngu átt við tengsl milli barnanna heldur og milli kennara, kennsluaðferða og námsefnis svo dæmi sé tekið.

Sjálfstætt reknir skólar - Gilda grunnskólalög um sjálfstætt rekna grunnskóla?

Já, um sjálfstætt rekna grunnskóla gilda sömu lög og reglur og um grunnskóla eftir því sem við á. Þar á meðal skal af hálfu viðkomandi skóla fylgt ákvæðum stjórnsýslulaga við töku ákvarðana sem kæranlegar eru. Það á þó ekki við um ákvarðanir um gjaldtöku. Ráðuneytið hefur sett reglugerð um viðurkenningu á slíkum skólum.

Sjálfstætt reknir skólar - Eru sveitarfélög skyldug að veita sjálfstætt reknum grunnskólum framlag vegna barna sem þar stunda nám?

Já, grunnskólar sem hljóta viðurkenningu mennta- og menningarmálaráðuneytis eiga rétt á framlagi úr sveitarsjóði til starfsemi sinnar vegna nemenda sem hafa lögheimili í því sveitarfélagi sem skólinn starfar í. Um börn sem stunda nám í sjálfsætt starfandi skólum utan lögheimilissveitarfélags er samið milli aðila. Ákvæðið er einkum tilkomið vegna skólahalds í dreifbýli.

Skólaakstur - Er sveitarfélögum heimilt að nýta almenningsvagnakerfi til skólaaksturs, t.d. vegna sundkennslu?

Í  4. gr. reglna um skólaakstur í grunnskólum nr. 656/2009 segir m.a.: „Heimilt er  að nýta almenningssamgöngur til skólaaksturs þar sem það á við.”
Skýrt er samkv. ofangreindum reglum að sveitarfélögum er heimilt að nýta almenningsvagnakerfi til skólaaksturs, að því gefnu að öll önnur skilyrði sem sett eru skv. reglunum séu uppfyllt. Þá er sérstaklega átt við 2. grein reglnanna um ábyrgð og öryggi barna sem nýta sér skólaakstur sveitafélaga.

Skólanefndarfundir - Er mögulegt fyrir skólanefndir að funda án þess að kalla til áheyrnarfulltrúa og kalla þá fundinn vinnufund?

Til að leitast við að svara spurningunni vísar ráðuneytið til tveggja álita samgönguráðuneytis (nú innanríkisráðuneytis), sem fer með málefni sveitarstjórna, frá árinu 2004 um áheyrnarfulltrúa, skólanefnd, skipan starfshópa um skólamál og vinnufundi, sjá nánar á þessari vefslóð:
http://www2.samgonguraduneyti.is/malaflokkar/sveitastjornarmal/urskurdirogalit/nr/1529

Skólaráð - Hvert er hlutverk skólaráðs við grunnskóla og hverjir eiga sæti þar?

Skólaráð kemur m.a. í stað kennara- og foreldraráðs. Við grunnskóla skal starfa skólaráð sem er samráðsvettvangur skólastjóra og skólasamfélags um skólahald. Skólaráð tekur þátt í stefnumörkun fyrir skólann og mótun sérkenna hans. Skólanefnd getur með samþykki sveitarstjórnar falið skólaráðum einstakra skóla ákveðin verkefni þessu til viðbótar.

Skólaráð skal skipað 9 einstaklingum: skólastjóri sem stjórnar starfinu, tveir fulltrúar kennara ásamt einum fulltrúa annars starfsfólks í viðkomandi skóla, tveir fulltrúar foreldra, tveir fulltrúar nemenda og einn fulltrúi grenndarsamfélags.

Skólaráð - Er heimilt að sleppa því að halda sameiginlegan fund með skólaráði og stjórn nemendafélags a.m.k. einu sinni á ári eins og kveðið er á um í 8. gr. grunnskólalaga nr. 91/ 2008?

Það er túlkun ráðuneytisins að ekki sé heimilt skv. lögunum að sleppa árlegum fundi skólaráðs með stjórn nemendafélagsins.

Skólaráð - Mega fámennir skólar sleppa því að hafa skólaráð?

Ekki er heimilt að veita grunnskólum undanþágu frá því að hafa starfandi skólaráð. Mennta- og menningarmálaráðuneytið hefur hvatt fámenna skóla að halda úti skólaráði en bent á þann möguleika að sníða stakk eftir vexti.

Stjórnun - Hvernig er fyrirkomulag stjórnunar í grunnskólum?

Ekki er lengur lögbundið að við grunnskóla skuli vera aðstoðarskólastjóri en skólastjóri á að gera tillögur til sveitarstjórnar um fyrirkomulag stjórnunar í grunnskóla með tilliti til þarfa viðkomandi skóla. Skólastjóri ákveður verksvið annarra stjórnenda skólans og skal einn þeirra vera staðgengill skólastjóra. Með þessu er meiri sveigjanleiki innan skóla til að skipuleggja fyrirkomulag stjórnunar en ekki er gert ráð fyrir minna stjórnunarmagni.

Trúnaðargögn – hvernig er háttað flutningi flutningi trúnaðargagna um nemendur milli grunnskóla og framhaldsskóla?

Þrátt fyrir þá stefnumörkun sem felst í 1. mgr. 32. gr. laga um framhaldsskóla nr. 92/2008, um rétt þeirra sem lokið hafa grunnskólanámi til að stunda nám í framhaldsskóla til 18 ára aldurs, voru ekki sett í lögin sambærilegt ákvæði og er um skyldu foreldra til að veita grunnskóla upplýsingar um barn sitt, sbr. 18. gr. grunnskólalaga nr. 91/2008. Við mat á þörf fyrir sambærilegar reglur í framhaldsskóla og í grunnskóla verður að líta til þess að ekki er um að ræða skólaskyldu í framhaldsskóla og að hingað til hefur ekki verið talin sama þörf fyrir miðlun upplýsinga frá grunnskóla til framhaldsskóla annars vegar og frá leikskóla til grunnskóla hins vegar. Þá verður einnig að líta til þess að starfssvið framhaldsskólans er landið allt. Dvöl barns í leikskóla og síðar skólasókn þess í grunnskóla er oftar en ekki bundin við sama sveitarfélagið.

Af ákvæðum laga um grunnskóla og framhaldsskóla leiðir að grunnskólum er almennt ekki heimilt að miðla persónuupplýsingum um nemendur til framhaldsskóla án samþykkis foreldra þegar um er að ræða ólögráða nemendur. Af ákvæðum laga um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga nr. 77/2000 leiðir að miðlun persónuupplýsinga milli skólastiga, sem teljast nauðsynlegar fyrir skólastarf og velferð nemenda í framhaldsskóla, er ekki heimil án samþykkis foreldra nemenda sem eru yngri en 18 ára.

Ráðuneytið telur gagnlegt fyrir nemendur og skólakerfið í heild sinni að persónuupplýsingar, sem taldar eru nýtast skólagöngu væntanlegs framhaldsskólanemenda, berist  milli viðkomandi skólastiga. Í þeim efnum verður að líta svo á að ábyrgð á því hvort og hvaða persónuupplýsingar fari til framhaldsskóla er á hendi einstaklingsins og foreldra frekar en skóla. Í þeim efnum er unnt að horfa til innritunarkerfis framhaldsskóla þar sem foreldrum og nemendum undir 18 ára aldri og nemendum yfir 18 ára aldri verði gefinn kostur á að koma slíkum upplýsingum á framfæri við framhaldsskóla.

Ráðuneytið hefur sett reglugerð um miðlun og meðferð upplýsinga um nemendur í grunnskólum og rétt foreldra til aðgangs að upplýsingum um börn sín.

Velferð í skólum

Hver er réttur nemenda á aðstöðu í grunnskólum til að nærast?

Í 23. gr. laga um grunnskóla nr. 91/2008 eru ákvæði um skólamálsverði. Þar segir að í grunnskóla skulu nemendur eiga kost á málsverði á skólatíma í samræmi við opinber manneldismarkmið og er sveitarfélögum heimilt að taka gjald fyrir skólamáltíðir skv. sérstakri gjaldskrá sem þau setja. Í 20. gr. grunnskólalaga eru ákvæði um skólamannvirki og hefur ráðuneytið sett reglugerð  nr. 657/2009 um gerð og búnað grunnskólahúsnæðis og skólalóða. Í þeirri reglugerð eru nánar útfærð ákvæði um lágmarksaðstöðu í grunnskólum. Þar er m.a. kveðið á um rétt nemenda fyrir aðstöðu til að neyta málsverða og til viðveru utan kennslustunda. Réttur nemenda um aðstöðu til að nærast í grunnskólum er því ótvíræður.

Geta skólar haft mismunandi reglur um skólanesti?

Útfærsla á nestismálum er alfarið í höndum einstakra skóla. Hins vegar geta skólar innan sama sveitarfélags komið sér saman um samræmingu í þeim efnum, kjósi þeir svo, en ráðuneytið mun ekki aðhafast í málum af þessu tagi. Bent er á að samkvæmt 23. gr. nýrra grunnskólalaga nr. 91/2008 skulu nemendur grunnskóla eiga kost á málsverði á skólatíma í samræmi við opinber manneldismarkmið. Því er það greinilega vilji löggjafans að skólar skuli styðjast við opinber manneldismarkmið en lagaákvæðið nær ekki til nestismála.

Er heimilt að skylda nemendur til að fara í sturtu eftir íþróttatíma og refsa nemendum ef þeir fara ekki í sturtu?

Engin ákvæði eru í grunnskólalögum, reglugerðum sem sett eru við lögin eða aðalnámskrá grunnskóla um að nemendum sé skylt að fara í sturtu að loknum íþróttatíma. Ráðuneytið telur æskilegt að nemendur fari í sturtu að afloknum íþróttatímum af hreinlætisástæðum og eðlilegt er að skólar hvetji nemendur til að fara í sturtu að loknum íþróttatímum en telur að skólar hafi ekki lagastoð til að setja sturtuskyldu á nemendur. Eðlilegt er að setja skýr ákvæði um hreinlæti á sundstöðum og telur ráðuneytið að öðru máli gegni um sturtureglur í tengslum við sundkennslu, þannig að skólar geti krafist þess að nemendur fari í sturtu áður en þeir fara í sund, þ.e. í samræmi við reglur sundstaðarins. Skólar geti hins vegar ekki gert sömu kröfur um íþróttir að öðru leyti, hvort sem þær fara fram í íþróttasölum eða utanhúss. Það getur t.d. staðið þannig á hjá unglingsstúlkum að þær geti ekki farið í sturtu eftir íþróttatíma en geti samt tekið þátt í tímanum á eigin forsendum. Einnig geta verið aðrar ástæður fyrir því að nemendur vilji ekki fara í sturtu, t.d. menningarlegar eða trúarlegar, og skólum ber að virða slíkt. Það er álit ráðuneytisins að skólar geti ekki skyldað nemendur í sturtu að loknum almennum íþróttatíma og alls ekki refsað nemendum sem ekki fara í sturtu með þeim hætti að meina þeim að sækja næsta íþróttatíma. Ráðuneytið vekur athygli á því að íþróttir eru hluti af skyldunámi nemenda og ekki er hægt að reka nemendur úr íþróttatímum af framangreindum ástæðum.

Þróun og nýbreytni í skólum

Hvert er hlutverk Sprotasjóðs?

Sprotasjóður skóla styður við þróun og nýjungar í skólastarfi í samræmi við stefnu stjórnvalda og aðalnámskrá. Til sjóðsins renna fjármunir sem veittir eru á fjárlögum hverju sinni. Sjóðurinn verður sameiginlegur fyrir leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla.