Markmið

Þegar við ætlum að kynna okkur jafnrétti þá þurfum við að byrja á því að víkka sjóndeildarhring okkar og líta aðeins út fyrir rammann. Við erum nefnilega svo vön öllu sem er í gangi í kringum okkur að við áttum okkur ekki á því óréttlæti sem á sér stað í umhverfi okkar.

Karl og konaMarkmið þessa vefs eru að

  • Veita raunsæja mynd ad stöðu kynja í samfélaginu.
  • Sýna fram á að jafnréttismál varða öll kyn.
  • Vekja ungt fólk til umhugsunar um áhrif kynferðis á líf þess.
  • Fjalla um mismunandi mótun kynja út frá menningu, umhverfi og tíma.
  • Vekja ungt fólk til meðvitundar um réttindi sín.

Kynungabók byggir á femínískum hugmyndum og mótunarhyggju. Hver einstaklingur fæðist með ólíka skapgerð en ekki er hægt að setja alla einstaklinga sem fæðast af sama kyni undir einn hatt hvað varðar eiginleika eða skapgerð.

Jafnrétti

Jafnrétti, hvað er það?

Þegar talað er um jafnrétti er oftast vísað til þess að einstaklingar hafi jöfn réttindi óháð því hvers kyns þeir eru. Jafnrétti er hluti af mannréttindum hvers og eins.

Í stuttu máli er jafnrétti það að allir hafi sömu tækifæri, réttindi og skyldur óháð því hvers kyns manneskjan er.

Þróun jafnréttishugtaksins 1

Jafnréttishugtakið hefur þróast í tímans rás og á sér ýmsar hliðar. Hér að neðan er þróun hugtaksins lýst með áherslu á kynjajafnrétti.

Jafn réttur og bann við mismunun (e. equality of opportunities):Áhersla er lögð á að allir hljóti sömu meðferð óháð kynferði, uppruna o.s.frv. Með jöfnum rétti er unnið gegn lagalegri mismunun en ekki tekist á við óbeina mismunun. Dæmi um jafnan rétt eru lög sem kváðu á um sömu námskrá fyrir drengi og stúlkur og lögðu af smíðar fyrir drengi og handavinnu fyrir stúlkur.

Sértækar aðgerðir (e. positive or affirmative action): Tóku að mótast upp úr 1970.

Ekki var talið nóg að afnema lagalegar hindranir heldur þótti mikilvægt að vinna upp halla fortíðar með tímabundnum aðgerðum. Kvennalistinn var afsprengi þessara hugmynda í íslenskum stjórnmálum, sem og fléttulistar þar sem gerð er krafa um jöfn hlutföll kynja á framboðslistum. Annað dæmi um sértæka aðgerð er átak Háskóla Íslands árið 2000 til að fjölga körlum í hjúkrunarfræði og konum í verkfræði. (Tilvitnun?)

Samþætting (e. mainstreaming): Hugmyndin er ung og kemur frá Evrópuráðinu. Kynja- og jafnréttissjónarmið skulu þá fléttuð inn í alla stefnumótum á öllum stigum og af öllum aðilum. Dæmi um slíka jafnréttisaðgerð er verkefnið kynjuð hagstjórn í fjármálaráðuneytinu frá árinu 2009. Kynjuð hagstjórn felst í að skoða allar áætlanir sem varða úthlutun og dreifingu fjármuna í ljósi jafnréttis kynjanna. Annað dæmi er grunnþátturinn jafnrétti í aðalnámskrá (2011).(Tilvitnun?)

Jafnræði (e. equity): Er hugtak sem segja má að nái yfir öll eldri hugtökin. (...). Jafnræðishugtakið hefur verið áberandi í menntaumræðunni þegar rætt er um mun á námsárangri hópa (e. achievement gap), brottfall og fleiri þætti sem unnt er að mæla. Mikilvægt er þó að hafa í huga að jafnræðishugtakið nær til allra þátta skólastarfsins.

Heimild
1 Kristín Dýrfjörð, Þórður Kristinsson og Berglind Rós Magnúsdóttir. (2013). Jafnrétti. Grunnþáttur í menntun á öllum skólastigum. Reykjavík. Mennta- og menningarmálaráðuneytið og Námsgagnastofnun.

Kynjamisrétti

Kynjamisrétti birtist á marga vegu. Kynjamisrétti veldur því að aðgangur kvenna og karla að völdum og auðlindum er ekki jafn. Kynjamisrétti hefur áhrif á alla. Konur fá lægri laun, þær eru valdaminni í samböndum, þær eru líklegri til að verða fyrir ofbeldi, kynferðislegri áreitni og kynferðislegu ofbeldi. Konur læra að afsaka sig og sýna síður frumkvæði.

Myndband :Hljómsveitin Eva - Ég er kona (Facebook - opnast í nýjum glugga)

Myndband :Hljómsveitin Eva - Ég er konaKarlmennskuímynd þar sem ekki má sýna veikleika, hefur kúgandi áhrif á karla. Karlar birgja oft inni tilfinningar, eru ekki jafn líklegir til að leita sér aðstoðar vegna andlegra og líkamlegra veikinda og hafa oft ekki jöfn tækifæri til að umgangast börnin sín.

Samfélagslega séð kemur kynjamisrétti í veg fyrir það að jafnrétti verði náð. Kynjamisrétti viðheldur jafnframt valdaójafnvægi og kynskiptum vinnumarkaði. Með því að greiða konum (og kvennastéttum) lægri laun geta fyrirtæki (ríkisrekin og einkarekin) aukið hagnað sinn og öll sú ólaunaða vinna sem konur inna af hendi innan veggja heimilanna eykur ekki völd þeirra.

Hefðbundin verkaskipting kynjanna hefur áhrif á rétt einstaklinga til forræðis yfir börnum. Konur eru líklegri til að fá forræði og því hallar á karlana.

Þar sem þögult samþykki ríkir um kynjamisrétti eru karlar líklegri til að sýna fjandskap og ofbeldisfulla hegðun.1

Bein kynbundin mismunun á sér stað þegar einn einstaklingur fær óhagstæðari meðferð en annar af gagnstæðu kyni við sambærilegar aðstæður. Dæmi: Kona sem fær lægri laun en karl fyrir sambærilegt starf. Karl er ekki ráðinn sem leikskólastjóri þrátt fyrir sambærilega reynslu og aðrir (kvenkyns) umsækjendur.

Óbein mismunun Kynjamisrétti getur verið dulið. Það felst í orðræðu og framkomu okkar. Ef þjálfari kallar inn á völl “ekki spila eins og kerling” þá er óbeint verið að segja að kerlingar séu lélegri en annað fólk.

Þegar unglingar segja við félaga sem er nýlega byrjaður í sambandi „vertu ekki svona mikill kærustufaggi“ þá er óbeint verið að nota niðrandi orð um samkynheigða karlmenn.

Þegar kennarar segja “mikið ertu dugleg” við stúlkur og “mikið ertu klár” við stráka eru þeir óbeint að segja við nemendur að stelpur þurfi að vera duglegar að vinna til að fá góðar einkunnir en að strákarnir séu klárir í eðli sínu og þurfi ekki að vinna mikið til að fá góðar einkunnir. Þetta er ósanngjarnt gagnvart báðum kynjum.

Annað dæmi um þetta er þegar vinkona segir við föður sem er úti að ganga með barnið sitt „mikið ertu duglegur að passa“. Enn annað dæmi í verslun: Kona spyr, „er flókið að setja þetta saman?“ Afgreiðslukona svarar; „nei það er ekkert svo flókið.. en þú ert ekkert að fara að gera það, fáðu kannski manninn þinn til að gera þetta eða pabba þinn.“

Hér hafa staðalmyndir þau áhrif að áætlað er að einstaklingur geti gert (eða ekki gert) ákveðna hluti, byggt á því einu hvers kyns hann er. Það er ósanngjarnt enda erum við öll mismunandi, með mismunandi styrkleika og veikleika.

Velviljað misrétti (Benevolent Sexism) 2

Framkoma okkar og samskipti einkennast oft af duldu kynjamisrétti. Það að setja einstakling á stall og þjóna honum getur dregið úr völdum viðkomandi einstaklings. Hugmyndir um að konur séu í eðli sínu allar eiginkonur, mæður og umönnunaraðilar en þarfnist þó verndar karla er eitt dæmi um slíka mismunun. Konur og karlar eru jafnlíkleg til að sýna dulið kynjamisrétti í samskiptum. Orðaræða sem snýr að því að; „passa upp á prinsessuna“ og „karlinn á að þéna fyrir fjölskylduna“ viðheldur kynjamisrétti og kemur í veg fyrir að jafnrétti kynjanna verði náð.

Mikilvægt er að við séum meðvituð um framkomu okkar og orðræðu í samskiptum. Erum við að styðja við kynjamisrétti án þess að vera meðvituð um það? Á hvaða hátt getum við stutt valdeflingu kvenna? Á hvaða hátt getum við komið fram við alla eins og jafningja?

Helstu heimildir:

  • 1 Albee, Georg W. (1981). The Prevention of Sexism. In: Professional Psychology. Vol. 12, Nr. 1, Bls. 20-28.
  • Schwartz, Jonathan P., Lori D. Lindley. (2009). Impacting Sexism through Social Justice Prevention: Implications at the Personal and the Environmental Levels. Í: The Journal of Primary Prevention, Vol. 30, Nr. 1, bls. 27-41.
  • 2 Glick, Peter, and Susan T. Fiske. (1996). The ambivalent sexism inventory: Differentiating hostile and benevolent sexism. In: Journal of Personality and Social Psychology. Vol. 70,Nr. 3, bls. 491-512.

Kyn og kenningar

3. Kyn og kenningar 1

Þegar talað er um kyn (sex) er átt við líffræðilegan mun á einstaklingum.

Kyngervi (gender) er notað um menningarbundna merkingu sem samfélagið gefur hinu líffræðilega kyni, það er; væntingar um karlmennsku og kvenleika. Kyngervi er því félagsleg mótun um hvað felst í að tilheyra ákveðnu kyni.2

Það er mismunandi eftir samfélögum hvað telst vera karlmannlegt og kvenlegt.

Í Marokkó er t.d. algengt að karlkyns vinir leiðist þegar þeir ganga saman um göturnar. Á Íslandi er algengara að konur leiðist. Það sem er karlmannlegt þar þykir kvenlegt hér.

Kyngervi er síbreytilegt hugtak. Áður þótti bleikur vera fyrirtakslitur fyrir drengi. Ljósblár var tilvalinn fyrir stelpur enda minnti hann á sakleysi og Maríu Mey. Nú tengja fleiri bleikt við stúlkur og blátt við drengi.3

Mynd 1: Stór sterkur strákur, lítil sæt stelpa? (Project queer, 2010).Mynd 1: Stór sterkur strákur, lítil sæt stelpa? (Project queer, 2010).

Staðalmyndir
Staðalmyndir eru fyrirfram ákveðnar hugmyndir um útlit og/eða eiginleika fólks sem tilheyrir ákveðnum hópi eða stétt innan samfélagsins eins og hvernig það á að hegða sér og hvaða störf eru við hæfi þess.

Heili okkar flokkar þær upplýsingar sem við tökum inn og er það því eðlilegt að einhver flokkun staðalmynda eigi sér stað. Þegar við erum hins vegar farin að dæma hópa út frá staðalmyndum valda þær fordómum. Um leið og einstaklingar hóps eru dæmdir út frá þeim staðalmyndum sem tengjast honum fer það að leiða til mismununar og getur dregið úr tækifærum einstaklinga.

Kenningar um kyn
Karlinn að glápa á sjónvarpiðEðlishyggja í tengslum við kynferði felur í sér þá hugmynd að kynin fæðist með ólíka eiginleika og skapgerð. Alhæft er um eiginleika þeirra sem eru af sama kyni og oft út frá staðalmyndum sem byggja á gömlum hugmyndum um kynhlutverk. Sem dæmi er algengt að tala um móðureðli kvenna, að konur fæðist tilfinninganæmar og umhyggjusamar frá náttúrunnar hendi en karlar séu árásargjarnir og virkari í eðli sínu.4

Mótunarhyggja er andstæða eðlishyggju. Mótunarsinnar hafna því að ólík hegðun, hlutverk og staða kynjanna stafi af meðfæddu eðli kvenna og karla. Þeir trúa því að hver og einn fæðist með ólíka skapgerð en ekki sé hægt að eigna öllum einstaklingum af sama kyni sömu eiginleika. Að þeirra mati mótast manneskjan út frá þeim hugmyndum um karlmennsku og kvenleika sem eru við lýði hverju sinni.5

Við lærum okkar kyngervi í félagslegum samskiptum. Við lærum hvað við eigum að geta gert og hvað við eigum ekki að geta gert. Fjölskylda, vinir og skóli hafa mest áhrif á okkur. Einnig spila auglýsingar og afþreyingarefni stórt hlutverk.

Til umhugsunar:

Til hvers ætlast samfélagið af þér?

Á fólk von á annarri hegðun frá þér en frá einstaklingi af öðru kyni?

Verkefni: Prófaðu að hegða þér þvert á reglur samfélagsins um kynhlutverk. T.d. Stelpur, prófið að klóra ykkur í píkunni eða vera með hendurnar innan á buxunum í tíma og ótíma. Fáið þið viðbrögð?

Strákar, grátið yfir bíómynd. Fáið þið viðbrögð?

Frá Samtökunum 78
Hvað er kynhneigð?
Hún segir til um í hverjum maður getur orðið skotinn, ástfanginn og laðast að. Fólk getur laðast að einhverjum af öðru kyni, af sama kyni, sumir laðast að báðum og sumir pæla aldrei í kyni þess sem þeir laðast að. Aðrir laðast ekki að neinum. Kynhneigð getur nefnilega verið alls konar, hún getur tekið breytingum og er mismunandi hjá hverjum og einum.

  • Gagnkynhneigð – að laðast að manneskjum af öðru kyni
  • Samkynhneigð (lesbía, hommi) – að laðast að manneskjum af sama kyni
  • Tvíkynhneigð – að laðast að bæði konum og körlum
  • Pankynhneigð - (e. pansexual) að laðast að konum, körlum og fólki sem skilgreinir sig á annan hátt

Hvað er kynvitund?
Hún segir til um hvernig við viljum lifa og vera í okkar kyni. Kynvitund hefur ekki með kynfæri, líffræði eða útlit að gera, heldur með upplifun okkar af kyni. Sumir upplifa sig sem karla, sumir upplifa sig sem konur, sumir upplifa sig sem blöndu af hvoru tveggja, aðrir upplifa sig sem hvorki konu né karl. Sumir fara í aðgerðir eða taka inn hormón til að breyta líkama sínum og útliti og þannig samræma það við kynvitund sína. Sumir vilja ekki fara í slíkar aðgerðir.

  • Cís-kynjun – fólk sem er sátt í því kyni sem það fæðist í (er ekki trans*)
  • Transkona – er kona sem fæddist í karlkyns líkama
  • Transkarl – er karl sem fæddist í kvenkyns líkama
  • Kynleiðrétting – ferli sem sumir trans einstaklingar fara í gegnum til að samræma líkama sinn og kynvitund.

Trans* - er regnhlífarheiti yfir fólk sem fer út fyrir hefðbundið kyn, þar undir eru transkarlar og transkonur, fólk sem fer í aðgerðir, fólk sem vill ekki aðgerðir, fólk sem vill hvorki skilgreina sig sem konu né karl, eða vill blöndu af bæði.

Miklir fordómar ríkja í garð trans* fólks og er mjög mikilvægt að spyrja ef þú ert óviss um nöfn og fornöfn (hann/hún). Trans* fólk fær oft margar óviðeigandi spurningar. Ekki gera ráð fyrir að trans* fólk vilji endilega ræða um kyn sitt, líkama eða kynjafortíð. Vertu opin/n fyrir því að kyn er ekki alltaf eins hjá öllum, það er engin ein uppskrift að kyni!

Fordómar ríkja í garð sam- og tvíkynhneigðra. Mikilvægt er að gæta orða sinna, ekki uppnefna út frá kynhneigð eða gera grín að þeim sem eru öðruvísi. Við lifum í mjög gagnkynhneigðum heimi þar sem flestir gera ráð fyrir gagnkynhneigð og þarf hinsegin fólk stöðugt að koma út úr skápnum. Góð regla er að vera opin fyrir fjölbreytileika, ekki gera ráð fyrir því að allir séu gagnkynhneigðir og mundu að fólk er alls konar!

Heimildir

  • 1 Þorgerður Þorvaldsdóttir. (2000). Er í alvöru til eitthvað sem heitir eðli, hjá mannfólki og sem munur á milli kynjanna? Vísindavefurinn 3.11.2000.
  • 2 Lindsey, L.L. (1994). Gender roles: A sociological perspective (2. útgáfa). New Jersey: Prentice-Hall, Inc.
  • 3 Kristín Dýrfjörð, Þórður Kristinsson og Berglind Rós Magnúsdóttir. (2013). Jafnrétti. Grunnþáttur í menntun á öllum skólastigum. Reykjavík. Mennta- og menningarmálaráðuneytið og Námsgagnastofnun.
  • 4 Sólveig Karvelsdóttir. (2005). Þau kunna mannganginn. Kynjamyndir í skólastarfi. Ritstj. Arna H. Jónsdóttir, Steinunn H. Lárusdóttir og Þórdís Þórðardóttir. Reykjavík: Rannsóknarstofnun Kennaraháskóla Íslands.
  • 5 ibid.
  • Mynd 1. Project queer. 2010.

Staðan á Íslandi

Fjölskylda 1

Á 20. öldinni urðu miklar breytingar á lífsháttum Íslendinga. Skýr dæmi um það eru aukin þátttaka kvenna á vinnumarkaði og aðkoma feðra að heimilisstörfum, umönnun og uppeldi barna. Fyrir fáeinum áratugum heyrði það til undantekninga að báðir aðilar í sambúð eða hjónabandi ynnu úti og deildu með sér heimilisverkum og umönnun barna. Slíkt þykir sjálfsagt og eðlilegt í nútímasamfélagi þótt misjafnt sé hvernig verkaskiptingu er háttað. Við þessar breyttu aðstæður hefur skapast þörf á því að foreldrar geti samræmt fjölskyldu- og atvinnulíf. Löggjafinn og atvinnurekendur hafa komið til móts við þennan nýja veruleika með ýmsum breytingum og umbótum.

Þinn réttur:

Samkvæmt lögum eru atvinnurekendum lagðar ýmsar skyldur á herðar til að tryggja réttindi starfsfólks. Konur og karlar eiga að fá sömu laun fyrir sömu eða jafnverðmæt störf og óheimilt er að mismuna starfsfólki eftir kyni.2

Vissir þú að…

… að árið 2008 var atvinnuþátttaka kvenna aðeins meiri en karla í hópi einstaklinga 25 ára og yngri en flest önnur ár hafa karlar verið fleiri á vinnumarkaði í öllum aldurshópum.

Mynd 1: Atvinnuþátttaka eftir aldri og kyni árið 2012 (Hagstofa Íslands, 2013).Mynd 1: Atvinnuþátttaka eftir aldri og kyni árið 2012 (Hagstofa Íslands, 2013).

Hvað hefur breyst?
Sókn kvenna út á vinnumarkaðinn hefur gjörbreytt stöðu þeirra og aukið fjárhagslegt og félagslegt sjálfstæði kvenna til muna. Mikilvægt er að minnast þess að breytingar náðust fram vegna jafnréttisbaráttu sem skilað hefur miklum árangri. Má þar nefna fjölgun kvenna í áhrifastöðum, fjölgun leikskóla og lengra fæðingarorlof.

Margir telja að eldri hugmyndir um karla í hlutverki fyrirvinnu hafi haft þær afleiðingar að samskipti feðra og barna voru oft á tíðum lítil hér áður fyrr. Óhætt er að segja að feður eigi nú nánari samskipti við börn sín en almennt þekktist (meðal þéttbýlisfólks) á síðustu öld. Lagasetningar eins og fyrrnefnd ákvæði í jafnréttislögum um að atvinnurekendum beri skylda til að gera starfsfólki kleift að samræma starfsskyldur og fjölskylduábyrgð gera körlum auðveldara um vik að sinna börnum sínum. Reyndar hafa lög um fæðingar- og foreldraorlof frá árinu 2000 haft töluverð áhrif því karlar nýta rétt sinn til fæðingarorlofs í auknum mæli.

Mynd 2: Konum hefur fjölgað verulega á vinnumarkaði frá árinu 1920 (Hagstofa Íslands, 2013).Mynd 2: Konum hefur fjölgað verulega á vinnumarkaði frá árinu 1920 (Hagstofa Íslands, 2013).

Til umhugsunar:

  • Margt hefur breyst síðan 1960 þegar konur voru meira en helmingi færri en karlar á vinnumarkaði. Hvaða breytingar hafa haft mest áhrif á þessa þróun?
  • Árið 2012 töldust 94.000 karlar og 86.100 konur til vinnuafls á Íslandi. Af þeim voru 83% karla á vinnumarkaði og 78% kvenna.

Fjölskyldan í nútímanum
Fjölskyldan er talin vera hornsteinn íslensks samfélags og uppspretta lífsgilda samkvæmt opinberri fjölskyldustefnu frá árinu 1997. Hún er skilgreind þannig:

„Fjölskyldan er hópur einstaklinga sem á sameiginlegt heimili þar sem þeir deila tómstundum, hvíld, tilfinningum, efnahag, ábyrgð og verkefnum. Meðlimir eru oftast fullorðnar manneskjur af báðum kynjum, eða einstaklingur, ásamt barni eða börnum.“3

Fjölskyldan tekur á sig margar myndir. Meðal annars eru til kjarnafjölskyldur, einsforeldrisfjölskyldur, fjölskyldur samkynhneigðra og stjúpfjölskyldur. Hafa ber í huga að ekki er um að ræða fjölskyldu þótt fólk haldi saman heimili. Vinir geta til dæmis búið saman til lengri eða skemmri tíma en yfirleitt er ekki fjallað um þá sem fjölskyldu.

Til umhugsunar:

Frá og með 27. júní 2006 fengu samkynhneigð pör sama lagalega rétt og gagnkynhneigð pör til ættleiðingar og tæknifrjóvgunar.

Vissir þú að …

……… 27. júní 2010 gengu í gildi ný hjúskaparlög. Breytingin felur í sér frelsi einstaklings til að giftast einstaklingi af sama kyni. Samtökin '78 börðust í áraraðir fyrir þessum breytingum.

Í tölum frá Hagstofu Íslands er gert ráð fyrir að til kjarnafjölskyldu teljist; hjón og fólk í óvígðri sambúð ásamt börnum 17 ára og yngri sem eru með lögheimili hjá þeim og einhleypir karlar og konur sem búa með börnum 17 ára og yngri. Börn sem eru 18 ára og eldri teljast ekki til kjarnafjölskyldu þótt þau séu talin með þegar skoðað er hverjir séu á heimilinu ef um sameiginlegan heimilisrekstur er að ræða. Sífellt fleiri einstaklingar halda heimili einir í nútímasamfélagi. Ýmsar ástæður geta legið þar að baki. Margir velja sér það lífsform en aðrir hafa misst maka eða skilið.

Mynd 3: Fjölskyldur á Íslandi árið 2013 (Hagstofa Íslands, 2013)Mynd 3: Fjölskyldur á Íslandi árið 2013 (Hagstofa Íslands, 2013).

Skilnaðir og sambúðarslit eru algengir í nútímasamfélagi. Árið 2011 voru 516 lögskilnaðir á Íslandi. Sú breyting hefur orðið undanfarin ár að margir foreldrar nýta sér þann möguleika sem var lögfestur 1992, að hafa sameiginlega forsjá barns eða barna þegar þau skilja. Árið 2011 völdu 90% foreldra sameiginlega forsjá. Þó svo að forsjáin sé sameiginleg þarf barnið að eiga lögheimili hjá öðru foreldrinu og þannig eru tölur um einstæð foreldri fundnar út.

Mynd 4: Sameiginleg forsjá hefur aukist á sama tíma og forsjá mæðra fækkar (Hagstofa Íslands, 2013).Mynd 4: Sameiginleg forsjá hefur aukist á sama tíma og forsjá mæðra fækkar (Hagstofa Íslands, 2013).

Könnun sem gerð var meðal 12-16 ára nemenda vorið 2006 leiddi í ljós að 73% bjuggu hjá báðum foreldrum og 24% áttu tvö heimili. Þar af voru 8% nemenda sem sögðust búa reglulega á báðum stöðum og 4% sem sögðust búa jafnt til skiptis á tveimur heimilum, til dæmis aðra hverja viku á hvoru heimili.4

Þinn réttur:

  • Árið 2000 voru sett ný lög um rétt foreldra til fæðingar- og foreldraorlofs. Markmið laganna er að tryggja barninu samvistir bæði við föður og móður og gera bæði konum og körlum kleift að samræma fjölskyldu- og atvinnulíf.
  • Báðir foreldrar eiga rétt til fæðingarorlofs í allt að þrjá mánuði vegna fæðingar, frumættleiðingar eða töku barns í varanlegt fóstur. Þessi réttur er ekki framseljanlegur.
  • Auk þessa eiga foreldrar sameiginlegan rétt á þremur mánuðum til viðbótar sem annað hvort þeirra getur tekið til viðbótar eða skipt á milli sín.5

Vissir þú að…

… karlar eiga sama rétt og konur á að vera heima með ungu barni sínu í að minnsta kosti þrjá mánuði og lengur ef foreldrar kjósa að eingöngu annað þeirra vinni utan heimilis.

Helstu heimildir:

  • 1 Hagstofa Íslands. (2013). Hagtölur. Sótt 27.október 2013 af www.hagstofa.is
  • Félags- og tryggingamálaráðuneytið. (2001). Gerð fjölskyldustefnu sveitarfélaga. Sótt 10. mars 2010 af vef félags- og tryggingaráðuneytis.
  • Forsætisráðuneytið. (2004). Efnahagsleg völd kvenna. Reykjavík: Forsætisráðuneytið.
  • Lög um fæðingar- og foreldraorlof nr. 95/2000
  • Lög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla nr. 10/2008, Stefanía Katrín Karlsdóttir. (2008). Aðskilnaður barns frá öðru foreldri sínu: Samantekt úr íslenskum rannsóknum. Sótt 2. nóvember 2009 af
  • 2Lög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla nr. 10/2008.
  • 3 Félags- og tryggingamálaráðuneytið. (2001). Gerð fjölskyldustefnu sveitarfélaga. Sótt 10. mars 2010 af vef félags- og tryggingaráðuneytis.
  • 4 Þóroddur Bjarnason, Stefán Hrafn Jónsson, Kjartan Ólafsson, Andrea Hjálmsdóttir og Aðalsteinn Ólafsson. (2006). Heilsa og lífskjör skólanema 2006: Landshlutaskýrsla. Akureyri: Háskólinn á Akureyri og Lýðheilsustöð.
  • 5 Lög um fæðingar- og foreldraorlof nr. 95/2000

Skólaganga 1

Á tímum iðnbyltingarinnar í Evrópu þegar barna- og unglingaskólar voru að mótast var markmið skólahaldsins að mennta efristéttardrengi til stjórnunar- og fræðistarfa. Þá þurftu þeir foreldrar sem sóttust eftir menntun fyrir syni sína að greiða fyrir það úr eigin vasa. Lærði skólinn, sem heitir nú Menntaskólinn í Reykjavík og er elsti framhaldsskóli landsins, á slíkar rætur og var allt fram til ársins 1904 lokaður stúlkum. Stjórnvöld á Norðurlöndum voru fyrst til að koma á almennri fræðsluskyldu sem var skipulögð og greidd af hinu opinbera. Fræðsluskylda í þeim anda varð almenn árið 1907 á Íslandi. Fram að því þótti mörgum „óþarft af kvenfólki og meðalgáfuðum drengjum að læra skrift og reikning“.2 Bóklegt nám umfram það sem krafist var til fermingarfræðslu taldist óþarfi fyrir almúgadrengi og allar stúlkur en þrátt fyrir það var lestrarkunnátta orðin nokkuð almenn um aldamótin 1900 þótt fáir kynnu að skrifa.

Í lok 19. aldar fór starfsmenntun á unglingastigi að þróast og byggði hún á rótgrónum hugmyndum um ólík hlutverk kynjanna. Stofnaðir voru búnaðarskólar fyrir drengi og svo sérstakir kvennaskólar fyrir stúlkur sem ætlaðir voru til að undirbúa þær undir húsmóðurstarfið. Fyrir tæpum 100 árum fengu konur jafnan rétt og karlar til alls náms, styrkja og opinberra embætta. Þrátt fyrir það voru framhaldsskólar mjög kynskiptir í marga áratugi þar á eftir sem endurspeglast nú í kynskiptu námsvali.3 Það er lærdómsríkt að skoða sögulegar rætur íslenska skólakerfisins og velta fyrir sér hvað stjórnvöldum á hverjum tíma þykir mikilvægt að allir læri.

Vissir þú að…

Undirbúningur fyrir lýðræðisvirkni og atvinnuþátttöku

Samkvæmt lögum um leik- grunn- og framhaldsskóla á skólastarfið að mótast af lýðræði og jafnrétti og undirbúa nemendur undir þátttöku í þjóðfélaginu. En hafa skólar náð að fylgja eftir þessum stefnumiðum sínum? Er hugað að þátttöku og virkni allra í þínum skóla?

Virkni í rökræðum og lýðræðislegri þátttöku í bekknum mótast ekki bara af kyni heldur einnig stéttarstöðu, uppruna og/eða uppeldisaðferðum. Uppeldisaðferðir sem miða að því að virkja barnið heima fyrir í rökræðum og öðrum þáttum sem skólinn metur mikils hafa áhrif á virkni nemenda þegar í skólann er komið4 og því þarf skólinn sérstaklega að huga að þeim nemendum sem ekki hafa fengið þess konar þjálfun.

Í erlendum rannsóknum5 hefur komið fram að samskipti kennara við nemendur eru í þremur af hverjum fjórum tilfellum við drengi. Þessa miklu skekkju má skýra með því að strákar sem þykja til fyrirmyndar eða þeir sem uppfylla ekki skilyrði skólans um æskilega hegðun, viðhorf eða námsgetu fá mikla athygli og viðbrögð. Algengara er að kennarar þekki drengi með nafni en stelpur og ávarpi þá með nafni.

Til umhugsunar:

Á hvaða hátt tala kennarar við okkur? Er munur á milli kynja? Hverjir eru duglegu krakkarnir? Hverjir eru kláru krakkarnir? Hefur kyn okkar áhrif á viðhorf kennara til okkar?

 Piltar í fótboltaVirkni og vinsældir mótast oft af ráðandi hugmyndum um karlmennsku og kvenleika. Þessar hugmyndir geta verið ólíkar eftir skólum og samsetningu nemendahópsins en mjög algengt er að valdastaða drengja mótist út frá íþróttahæfileikum, styrk, vinsældum hjá hinu kyninu, kynferðislegri frammistöðu, áhættuhegðun og óttaleysi. Strákar leggja oft mikla vinnu í að aðgreina sig skýrt frá því sem talið er kvenlægt því þeir fá helst neikvæða stimpla frá félögum ef athafnir þeirra falla ekki nægilega skýrt að ráðandi karlmennskuímynd.6 Þess vegna eiga strákar sem hafa áhugamál og lífsstíl sem er á skjön við ráðandi karlmennskuhugmyndir oft erfitt uppdráttar. Mjög mikilvægt er að skólinn vinni gegn slíkum fordómum og tryggi að fjölbreytilegar karlmennskuímyndir fái þrifist í skólanum.

Til umhugsunar:

  • Hvað einkennir þá nemendur sem eru fremstir í flokki í þínum bekk? Tengist það á einhvern hátt ráðandi hugmyndum um karlmennsku og kvenleika? Getur þú greint hvaða kynjahugmyndir eru ráðandi í skólaumhverfi þínu?
  • Hefurðu skoðað skólablaðið þitt með kynjagleraugum? Hverjir veita skólablaðinu forgöngu? Hvers konar myndir og greinar birtast þar? Hefur þú tekið þátt í að móta efni blaðsins?

Þrátt fyrir að örlítið fleiri stelpur en strákar séu skráðar í framhaldsskóla (52% árið 2011)7 er misjafnt eftir skólum hversu sýnilegar þær eru í félagslífi skólans en slík þátttaka er oft fyrsti vísir að frama í opinberu lífi. Skólablöð gefa mikilvægar upplýsingar um þá menningu sem er ráðandi innan hvers skóla.

Vissir þú að…

… einungis ein kona hefur verið formaður nemendafélagsins í nærri 40 ára sögu Verzlunarskóla Íslands og átta konur (7%) hafa verið formenn nemendafélagsins í rúmlega 100 ára sögu Menntaskólans í Reykjavík.

… MA eins og MR og Versló er einn af elstu framhaldsskólum landsins og á sér því svipaða sögu. Á síðustu 15 árum hafa stelpur oftar verið formenn nemendafélagsins eða 9 sinnum (60%).

… í spurningaþættinum Gettu betur hafa stelpur verið 5% keppenda í úrslitaliðum frá upphafi. MH er sá skóli sem oftast hefur haft stelpur í sínum liðum.8 Nú hefur kynjakvóti verið tekinn upp til að leiðrétta þessa skekkju. Gjaldgeng lið þurfa að vera skipuð af amk. tveimur stelpum/strákum á móti einum strák/stelpu.

Til umhugsunar:

  • Ert þú í jafnréttissinnuðum skóla?
  • Hvernig er félagslífið í þínum skóla? Sérðu eitthvert kynjamynstur í þátttöku?

Örsaga (Erla 23 ára)
Þegar ég var á þriðja ári í MH ákvað ég að gera tilraun til að reyna að komast í ræðulið skólans. Ég snarhætti við þegar þjálfari liðsins sagði á ræðunámskeiði í skólanum: ,,Þú veist, stelpur geta eiginlega ekki verið í ræðuliðum, þær eru bara með svo skræka rödd skilurðu, að það er eiginlega óþægilegt að hlusta á þær í pontu”. Um vorið vann svo lið MA MORFÍS, skipað þremur stelpum og einum strák.

Undirbúningur fyrir fjölskyldulíf

Allir þurfa að geta séð um sig sjálfir, tekið þátt í daglegum heimilisstörfum og mikilvægt er að þekkja grundvallaratriði í umönnun ungbarna. Samkvæmt lögum á skólinn að búa alla undir fjölskyldulíf en því hefur ekki verið fylgt markvisst eftir. Í könnun sem gerð var meðal nemenda í 10. bekk 2007 og 2011 kom í ljós að talsvert stór hópur nemenda hefur mjög hefðbundin viðhorf til verkaskiptingar á heimilum þótt forráðamenn vinni fulla vinnu utan heimilis. Þannig töldu t.d. 39% stráka og 32% stelpna eðlilegt að eiginmaðurinn sjái um fjármál heimilisins fremur en að hjónin skipti því jafnt á milli sín.9 Á hinn bóginn töldu 59% stráka og 52% stelpna eðlilegt að eiginkonan sjái um þvottinn á heimilinu fremur en að hjónin skipti því jafnt á milli sín.10

Í íslenskri viðtalsrannsókn við kennara kom fram að þeir teldu stráka síður en stelpur þurfa að taka að sér ábyrgðarhlutverk á heimilum varðandi heimilisstörf eða umönnun yngri systkina.11 Hins vegar hefur jafnrétti aukist, bæði með aukinni þátttöku stráka og með minni þátttöku stelpna í heimilishaldi. Aftur á móti virðast fleiri stelpur en strákar hafa neikvæðari viðhorf og minni þjálfun til að fást við tækni.12 Hvort tveggja tengist því að vera sjálfbjarga frá degi til dags. Því hefur verið bent á að nám er varðar uppeldi eða umönnun og almenna færni til að verða sjálfbjarga á heimili eigi heima í skyldunámi.13

Til umhugsunar:

  • Hvernig ert þú undirbúin(n) undir einka- og fjölskyldulíf
    a) af hálfu fjölskyldu þinnar?
    b) af hálfu skólans?
  • Eru einhverjar óskrifaðar reglur í þínum bekk/hópi um hverjir hafi forgang að ákveðnum leiksvæðum, íþróttavöllum, tölvustofum eða félagsaðstöðu?

Aukið námsval í grunnskólum og framhaldsskólum

Sumir telja að aukið námsval muni enn frekar ýta undir kynbundið náms- og starfsval.14 Með auknu vali á unglingastigi sem var innleitt 1999 voru list- og verkgreinar afnumdar í 9.-10. bekk sem skyldunám og gerðar valkvæðar. Bent hefur verið á að þessum fögum sé um leið sýnd minni virðing. Þá sé enn síður hægt að tryggja undirbúning beggja kynja undir fjölskyldulíf ef heimilisfræði og upplýsingatækni eru valfög.15

Til umhugsunar:

Vorið 2010 birtist frétt um valnámskeið í grunnskóla á Vesturlandi þar sem stelpum í unglingadeild var boðið að sækja snyrtinámskeið og fyrirlestur um ótímabæra þungun en strákar fengu námskeið um vinsælan tölvuleik.16 Ein stelpan í hópnum hafði meiri áhuga á tölvuleiknum en fékk ekki að velja út frá áhuga. Í kjölfarið var henni boðið af tölvufyrirtæki á kynningu á tölvuleiknum.17 Æskilegt væri að bæði strákar og stelpur hafi raunverulega sömu tækifæri til að velja sér námskeið og að félagslegur þrýstingur& valdi ekki neinni skekkju.

Aðrir hafa bent á að mikil miðstýring á námskrám gefi skólum og kennurum of lítið svigrúm til að móta skólastarfið og auki hættuna á brottfalli og leiða hjá nemendum. Miðstýrð námskrá dragi einnig taum ráðandi menningarhópa. Samfara auknu vali nú hefur verið lögð ríkari áhersla á að virkja frekari náms- og starfsráðgjöf svo nemendur séu betur færir um að velja „rétt“.

Vissir þú að…

…samkvæmt grunnskólalögum frá 2008 eiga allir nemendur rétt á náms- og starfsráðgjöf.

Brottfall á framhaldsskólastigi hefur lengi verið kynjað og virðast strákar frekar hverfa frá námi en stelpur. Von margra er sú að brottfall eigi eftir að minnka við þessar breytingar. Í langtímarannsókn á brottfalli þeirra sem fæddir eru 1975 voru niðurstöður þær að 38% kvenna og 48% karla hafði ekki lokið lokaprófi úr framhaldsskóla við 24 ára aldur.18 Konum hefur fjölgað jafnt og þétt sem nemendum og kennurum frá því um 1970 og eru nú orðnar fleiri en karlar á framhalds- og háskólastigi.

Mynd 1: Brautskráðir nemendur á framhaldsskólastigi eftir kyni og próftegund 2010-2011. (Hagstofa Íslands, 2013).Mynd 1: Brautskráðir nemendur á framhaldsskólastigi eftir kyni og próftegund 2010-2011. (Hagstofa Íslands, 2013).

Á mynd 1 sést vel hvernig kynin dreifast á mismunandi námsbrautir í framhaldsskólum. Í háskólum er það sama upp á teningnum. Þetta kynbundna námsval tengist hugmyndum um karlmennsku og kvenleika. Karlar eru enn í miklum meirihluta í raungreinum og svokölluðum „karlagreinum“. Karlagreinar eru oft meira tengdar tækni og raunvísindum meðan kvennagreinar eru frekar tengdar við umhyggju og samskipti.

Mynd 2: Brautskráningar á háskólastigi eftir sviðum 2009-2010. (Hagstofa Íslands, 2013).Mynd 2: Brautskráningar á háskólastigi eftir sviðum 2009-2010. (Hagstofa Íslands, 2013).

Vissir þú að…

... á árunum 2009-2012 voru:

  • konur 65% allra háskólanema
  • karlar 41% útskrifaðra stúdenta
  • konur 81% kennara í grunnskólum
  • karlar 69% skólameistara framhaldsskóla
  • karlar 11% skráðra nemenda í grunnskólakennaranámi við Háskóla Íslands (20/184)
  • konur voru yfir 30% skráðra nemenda í stærðfræðiskor Háskóla Íslands (6/20)19

Þessi skipting í karla- og kvennagreinar er athyglisverð og vekur upp margar spurningar um félagsmótun kynjanna. Sífellt fleiri konur hafa farið inn á svið karla en það sama gildir ekki um karla. Fræðimenn hafa leitað skýringa í virðingarmun milli hins kvenlæga og karllæga þar sem hið karllæga er skilgreint sem mikilvægara og verðmætara. Konur geta búist við meiri virðingu út á við fyrir að nema í „karllægum“ fræðum. Karlar sem velja sér uppeldis- eða hjúkrunargreinar þurfa hins vegar frekar að réttlæta það fyrir sjálfum sér og öðrum.20 Þetta hefur meðal annars kristallast í því að þegar starfstéttir umbreytast úr karla- í kvennastéttir breytist virðingarstaðan sem starfinu fylgir.21

Mynd 3: Konur og karlar við nám og störf í Háskóla Íslands 2011. (Háskóli Íslands, 2012).Mynd 3: Konur og karlar við nám og störf í Háskóla Íslands 2011. (Háskóli Íslands, 2012).

Höfuðvígi þekkingarsköpunar eru háskólar. Háskólakennarar vinna að rannsóknum og móta hugmyndir okkar um samfélagið og því er gríðarlega mikilvægt að fjölbreytilegur hópur fólks komi að því verki. Lektor, dósent og prófessor eru starfsheiti þeirra sem eru fastráðnir kennarar og rannsakendur í háskóla. Til að hljóta fastráðningu þarf yfirleitt að hafa lokið doktorsprófi. Starfsmenn vinna sig upp frá lektor í dósent og úr dósent í prófessor en prófessorar hafa mesta svigrúmið til þekkingarsköpunar. Karlar eru 74% prófessora en konur 26% þeirra. Í hópi lektora er hlutfall kynjanna jafnast.

Varasamar fullyrðingar
Háværasta umræðan hin síðustu ár um kyn og skólastarf hefur snúist um árangur kynjanna á samræmdum prófum og í fjölþjóðlegum könnunum. Þar hafa íslenskar stelpur komið að jafnaði betur út en strákar. Árið 2003 vöktu 15 ára íslenskar stelpur mikla athygli á alþjóðlegum vettvangi þar sem þær urðu þær fyrstu til að mælast að meðaltali með hærri einkunn úr stærðfræðihluta PISA könnunarinnar. Þær brutu upp þá hugmynd að strákar stæðu alls staðar að meðaltali betur að vígi í stærðfræði.22 Umræðan sem skapaðist í kjölfarið um stelpur gegn strákum í samkeppni um einkunnir ól oft á staðalmyndum um kynin og hunsaði þann fjölbreytileika sem ríkir innan sama kyns. Niðurstöður PISA könnunarinnar 2012 benda til þess að kynjamunur sé lítill í stærðfræðilæsi. Markvert er þó að stærðfræðilæsi nemenda hefur almennt farið aftur á undanförnum árum.23

Mynd 4: Kynjamunur í læsi á stærðfræði 2003-2012. (Almar M. Halldórsson, Ragnar F. Ólafsson og Júlíus K. Björnsson, 2013).Mynd 4: Kynjamunur í læsi á stærðfræði 2003-2012. (Almar M. Halldórsson, Ragnar F. Ólafsson og Júlíus K. Björnsson, 2013).

FULLYRÐING: STAÐREYND:
Strákar læra allt öðruvísi en stelpur. Mikill fjölbreytileiki ríkir innan sama kyns en strákar virðast frekar tengja slælegan árangur við þætti sem þeir ráða ekki við (slæma kennslu, vondar prófspurningar, meðfædda hæfileika) á meðan stelpur tengja frekar slælegan árangur við vinnubrögð/ástundun.24
Strákum vegnar betur í samkeppnisumhverfi. Samkeppnisumhverfi stendur oft strákum fyrir þrifum, sérstaklega ef samanburðurinn er neikvæður en það getur dregið úr viðleitni þeirra til að reyna.
Konur njóta góðs af betri árangri í skóla þegar komið er út á vinnumarkaðinn. Sjá kafla um vinnumarkað og þá staðreynd sem fram hefur komið að stelpur verða síður prófessorar en strákar.25

Misgóður árangur meðal drengja stafar af því að konur eru í meirihluta kennaraliðsins.

Engar rannsóknir hafa sýnt fram á að kvenkennarar hygli frekar stelpum en strákum.26 Hins vegar hlýtur að teljast æskilegt að karlar séu jafn virkir þátttakendur í uppeldi og menntun barna.

Stúlkur í snú snúÁvallt er mikilvægt að skoða kynin sem fjölbreyttan hóp. Sjálfsmyndarsköpun mótast af fleiri þáttum en kynferði, svo sem stétt, uppruna, fötlun og búsetu. Sá hópur sem virðist hvað síst njóta sín í skólanum ef marka má tölur um líðan, einkunnir og brottfall, eru strákar úr lægri stéttum á meðan stelpur með svipaðan bakgrunn virðast ná betri árangri. Þetta mynstur er þekkt víðast hvar á Vesturlöndum.27

Til umhugsunar:

Í könnun sem gerð var meðal nemenda í 10. bekk vorið 2006 kom í ljós að 31% stráka og 16% stelpna taldi fullt jafnrétti ríkja milli kynjanna í íslensku þjóðfélagi28. Hver er þín skoðun og hvernig rökstyður þú hana?

Mikilvægi þess að fá fleiri karla til að vinna að uppeldi og menntun felst í að gefa börnum fjölbreyttari myndir af fullorðnum konum og körlum. Þær myndir sem mæta börnum og ungmennum í fjölmiðlum, auglýsingum, fatnaði, leikjum og svo framvegis bjóða oft upp á ofurkarlmennsku og ofurkvenleika.

Helstu heimildir:

1 Berglind Rós Magnúsdóttir og Þorgerður Einarsdóttir, 2005; Connell, 1995; Guðný Guðbjörnsdóttir, 2007; Hagstofa Íslands, 2009b; Ingólfur Ásgeir Jóhannesson, 2004; Loftur Guttormsson, 2008; Lög um framhaldsskóla; Lög um grunnskóla; Lög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla ; Myers, Taylor, Adler og Leonard, 2007; Sigríður Matthíasdóttir, 2004; Sigrún Aðalbjarnardóttir, 2009; Sólveig Jakobsdóttir, 1999; Þorgerður Einarsdóttir og Berglind Rós Magnúsdóttir, 2005.

2 Loftur Guttormsson (Ritstj.). (2008). Almenningsfræðsla á Íslandi 1880-2007: Skólahald í bæ og sveit 1880-2007 (fyrra bindi). Reykjavík: Háskólaútgáfan.

3 Sigríður Matthíasdóttir. (2004). Hinn sanni Íslendingur: þjóðerni, kyngervi og vald á Íslandi 1900 1930. Reykjavík: Háskólaútgáfan.

4 Kristjana Stella Blöndal og Sigrún Aðalbjarnardóttir. (2009). Parenting practices and school dropout: A longitudinal study. Adolescence 44, (bls. 729 -749).

5 Lynch, K. og Lodge, A. (2002). Equality and Power in Schools: Redistribution, recognition and representation. London: Routledge Falmer.

6 Connell, R. W. (1995). Masculinities. Cambridge: Polity Press.

7 Hagstofa Íslands. (2013). Hagtölur. Sótt 27.október 2013 af www.hagstofa.is

8 Tölulegar upplýsingar um félagslíf framhaldsskólanna tóku mannfræðinemarnir SveinnGuðmundsson og Steinunn Gyðu- og Guðjónsdóttir saman í mars 2005. Upplýsingar fengust um eftirfarandi skóla: Flensborg, MR, ME, VÍ, MS, ML, MH, FSN, FG, FÍV, FSU, FB. Ekki fengust upplýsingar um FÁ, FM Austurl., MA, Borgarholtsskóla, FVA og Iðnskólann. Sjá frekari umfjöllun: Þorgerður Einarsdóttir og Berglind Rós Magnúsdóttir. (2005). Karlar í útrýmingarhættu? Um stöðu kvenna og karla í framhaldsskólum og háskólum. Í Steinunn Helga Lárusdóttir, Þórdís Þórðardóttir og Arna H. Jónsdóttir (Ritstj.), Kynjamyndir í skólastarfi (bls. 199-219). Reykjavík: Rannsóknarstofnun Kennaraháskóla Íslands.

9 Andrea Hjálmarsdóttir. (2007). Eru þau með jafnréttið í farteskinu? Viðhorf nemenda í 10. Bekk til jafnréttis kynjanna. Óbirt BA-ritgerð. Akureyri: Háskólinn á Akureyri.

10 Andrea Hjálmarsdóttir. (2011). Viðhorf íslenskra ungmenna til verkaskiptingar kynjanna. ESPAD

11 Ingólfur Ásgeir Jóhannesson. (2004). Karlmennska og jafnréttisuppeldi. Reykjavík: Rannsóknarstofa í kvenna- og kynjafræðum.

12 Andrea Hjálmarsdóttir. (2007). Eru þau með jafnréttið í farteskinu? Viðhorf nemenda í 10. Bekk til jafnréttis kynjanna. Óbirt BA-ritgerð. Akureyri: Háskólinn á Akureyri.

13 Guðný Guðbjörnsdóttir. (2003a). Betur má ef duga skal: Námskrá framhaldsskólans í kynjafræðilegu ljósi. Uppeldi og menntun, 12, (bls. 43-63). og Guðný Guðbjörnsdóttir. (2003b). Hugmyndir um kyngervi og jafnrétti í námskrám grunnskólans. Í Friðrik H. Jónsson (Ritstj.), Rannsóknir í félagsvísindum IV, félagsvísindadeild (bls. 257-272). Reykjavík: Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands og Háskólaútgáfan.

14 Ibid.

15 Ibid.

16 Sjá nánar frétt á dv.is.

17 Sjá nánar frétt á dv.is

18 Kristjana Stella Blöndal og Jón Torfi Jónasson. (2003). Brottfall úr framhaldsskóla: Afstaða til skóla, stuðningur foreldra og bakgrunnur nemenda. Í Friðrik H. Jónsson (Ritstj.), Rannsóknir í félagsvísindum IV. Félagsvísindadeild: Erindi flutt á ráðstefnu í febrúar 2003 (bls. 669-678). Reykjavík: Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands og Háskólaútgáfan, Kristjana Stella Blöndal, Jón Torfi Jónasson og Anne-Christin Tannhauser. (2010). Dropouts in a small society: Is the icelandic case somehow different? Í School dropout and completion: international comparative studies in theory and policy. Dordrecht: Springer.

19 Tölur fengnar úr nemendaskrá HÍ í október 2009 og 2012 en í þeim skóla situr ríflega helmingur háskólastúdenta í landinu.

20 Anna Elísa Hreiðarsdóttir. (2006). Fólk heldur að við séum fleiri: Viðtalsrannsókn við íslenska karlleikstjórakennara. Óbirt MA-ritgerð. Akureyri: Háskólinn á Akureyri og Þórður Kristinsson. (2005). Rannsókn á auknum hlut karla í hjúkrunarnámi. Reykjavík: Jafnréttisnefnd Háskóla Íslands.

21 Þorgerður Einarsdóttir og Berglind Rós Magnúsdóttir. (2005). Karlar í útrýmingarhættu? Um stöðu kvenna og karla í framhaldsskólum og háskólum. Í Steinunn Helga Lárusdóttir, Þórdís Þórðardóttir og Arna H. Jónsdóttir (Ritstj.), Kynjamyndir í skólastarfi (bls. 199-219). Reykjavík: Rannsóknarstofnun Kennaraháskóla Íslands.

22 Ragnar F. Ólafsson, Almar M. Halldórsson og Júlíus K. Björnsson. (2006). Gender and the urban rural differences in mathematics and reading: An overview of PISA 2003 results in Iceland. Í J. Mejding og A. Roe (Ritstj.), Northern Lights on PISA 2003. Copenhagen: Nordic Council of Ministers.

23 Almar M. Halldórsson, Ragnar F. Ólafsson, Júlíus K. Björnsson. (2013). Helstu niðurstöður PISA árið 2012. Reykjavík: Námsmatsstofnun.

24 Arnot, M. (2008). Educating the gendered citizen: sociological engagements with national and global agendas. London: Routledge.

25 Myers, K., Taylor, H., Adler, S. og Leonard, D. (Ritstj.). (2007). Genderwatch: Still watching. Stoke on Trent: Trentham Books.

26 Berglind Rós Magnúsdóttir. (2004). Ógnin sem stafar af kvenkennurum. Skólavarðan, 45,
(bls. 5-7).

27 Eurydice. (2010). Gender differences in educational outcomes: study on the measures taken and the current situation in Europe. Brussel: European Commision og Ragnar F. Ólafsson, Almar M. Halldórsson og Júlíus K. Björnsson. (2006). Gender and the urban-rural differences in mathematics and reading: An overview of PISA 2003 results in Iceland. Í J. Mejding og A. Roe (Ritstj.), Northern Lights on PISA 2003. Copenhagen: Nordic Council of Ministers.

28 Þóroddur Bjarnason, Stefán Hrafn Jónsson, Kjartan Ólafsson, Andrea Hjálmsdóttir og Aðalsteinn Ólafsson. (2006). Heilsa og lífskjör skólanema 2006: Landshlutaskýrsla. Akureyri: Háskólinn á Akureyri og Lýðheilsustöð

Vinnumarkaður

Konur og karlar hafa alla tíð verið virkir þátttakendur í atvinnulífinu og er atvinnuþátttaka íslenskra kvenna sú mesta innan iðnríkjanna (OECD). Þó er atvinnuþátttaka þeirra nokkuð minni en karla. Hlutföllin eru samt sem áður fremur jöfn í flestum aldurshópum. Minnsti munurinn er hjá ungu fólki og mestur hjá þeim sem eldri eru.

Karlar vinna fleiri vinnustundir utan heimilis en konur. Á meðan flestir karlar eru í fullu starfi er um þriðjungur kvenna í hlutastarfi en konum í fullu starfi fer sífellt fjölgandi.

Vissir þú að…

…Íslendingar eiga Evrópumet í barneignum, eða 2,04 börn á konu árið 2011 í stað 1,5 að meðaltali innan Evrópusambandsins.1

Karlmennska og kvenleiki í ljósi sögunnar
Gamlar og rótgrónar hugmyndir um hefðbundin hlutverk kvenna og karla eru enn mótandi þáttur á vinnumarkaði þrátt fyrir gjörbreyttar aðstæður. Hugmyndir um karlmennsku og kvenleika eru ótrúlega rótgrónar. Það kemur skýrast fram hjá fólki þegar stofnað er til sambúðar, hjúskapar og/eða fjölskyldu. Þrátt fyrir jákvæðar breytingar á þátttöku karla við eldamennsku, þrif og uppeldi bera konur enn hitann og þungann af heimilisstörfum og barnauppeldi samkvæmt nýjum rannsóknum.2 Algengt er að þær sinni enn hinum hefðbundnu húsmóðurhlutverkum að viðbættum skyldum á vinnumarkaði. Þótt vinnutími karla hafi styst verulega á undanförnum árum finnst mörgum atvinnurekendum enn sjálfsagt að karlar vinni langan vinnudag, yfirvinnu og helgarvinnu.

Til umhugsunar:

Í viðhorfskönnun frá 2003 kemur fram að yfirgnæfandi meirihluti telur að jafnrétti sé ábótavant í íslensku samfélagi en meirihluti þess hóps telur samt jafnrétti ríkja á sínum vinnustað.3 Hvað skýrir þetta misræmi?

Margir karlar sitja fastir í hlutverki fyrirvinnu heimilisins, meðal annars vegna hærri launa. Fæðingarorlofið sem foreldrar geta skipt á milli sín hefur þegar haft þau áhrif að staða kynjanna hefur jafnast á vinnumarkaði hvað varðar ráðningar í stöður en það hefur ekki dregið úr kynbundnum launamun. Vonast er til að fæðingarorlof feðra komi smátt og smátt til með að breyta viðteknum hugmyndum. Nú þykir sjálfsagt að feður taki fæðingarorlof og vonandi fylgir styttri vinnutími utan heimilis og launajafnrétti kynjanna í kjölfarið í samræmi við jafnari ábyrgð foreldra á heimili og börnum.

Til umhugsunar:

Hver er fyrirvinna á þínu heimili? Hugtakið fyrirvinna er í raun úrelt í íslensku nútímasamfélagi þrátt fyrir að það sé enn notað. Það felur í sér að tekjur eins fjölskyldumeðlims sjái fyrir fjölskyldunni. Einstæðar mæður eru stærsti hópur þeirra sem vinna fyrir heimilinu. Þær eru margfalt fleiri en einstæðir feður og jafnframt fleiri en þeir karlar sem sjá einir fyrir fjölskyldum sínum.4 Er því ekki óraunhæft að tengja hugtakið við karla eingöngu?

Þegar heildarvinnutími kynjanna bæði inn á heimilinu og utan þess er skoðaður er hann nokkuð svipaður. Almenn heimilisstörf; þrif, matargerð og barnaumönnun eru þó ekki metin til launa og vinnan því sem næst ósýnileg einkum vegna þess að hún er hvorki mæld né metin sem framlag til samfélagsins.

Til umhugsunar:

Hvað myndi gerast ef farið væri að meta vinnu á heimilum til launa?

Kynskiptur vinnumarkaður
Þrátt fyrir miklar breytingar er vinnumarkaður á Íslandi enn mjög kynskiptur. Konur vinna ákveðin störf sem fáir karlar sinna og öfugt. Til dæmis eru mjög fáir karlar leikskólakennarar og hjúkrunarfræðingar á Íslandi, miklu færri en víða erlendis. Fáar konur vinna aftur á móti við byggingar- og þungaiðnað.

Örsaga (Karl Steinar 25 ára):
,,Já hann er ljúfur drengur...” sagði amma kærustu minnar er hún frétti að ég ynni við aðhlynningu á elliheimili. Vegna þess að ég er strákur og vinn við aðhlynningarstarf hlýt ég að vera extra góður strákur. Konurnar þrjátíu sem ég vinn með, þær eru bara að vinna vinnuna sína en ég er ljúfur drengur.

Starfsstéttir þar sem annað kynið er í miklum meirihluta og er þá að jafnaði miðað við 2/3 hluta,eru oftast kallaðar kvenna- eða karlastéttir. Segja má að skrifstofufólk og kennarar séu kvennastétt (87%) og véla- og vélgæslufólk (95%) og sérhæft iðnaðarstarfsfólk (87%) sé karlastétt. Jafnari kynskiptingu er að finna hjá sérfræðingum, sérmenntuðum og hjá ósérhæfðu starfsfólki. Í kvennastéttum eru laun að jafnaði lægri en í karlastéttum. Af hverju er þetta svona? Er mikilvægara að sinna vélum en börnum?

Mynd 1: Störf eftir kyni. (Hagstofa Íslands, 2013).Mynd 1: Störf eftir kyni. (Hagstofa Íslands, 2013).

Launamunur kynjanna
Launajafnrétti hefur ekki verið náð. Þegar laun kvenna og karla eru skoðuð kemur í ljós að konur hafa úr minna fjármagni að moða en karlar. Óleiðréttur launamunur sýnir hreinan samaburð á launum kynjanna og þar af leiðandi muninn á því sem þau hafa á milli handanna.

Mynd 2: Regluleg mánaðarlaun fullvinnandi á almennum vinnumarkaði í þús. kr. eftir starfstétt og kyni 2012. (Hagstofa Íslands, 2013).Mynd 2: Regluleg mánaðarlaun fullvinnandi á almennum vinnumarkaði í þús. kr. eftir starfstétt og kyni 2012. (Hagstofa Íslands, 2013).

Vissir þú að…

… tekjur kvenna voru að meðaltali um 66% af tekjum karla árið 2012. Þessi tekjumunur útskýrist að nokkru leyti af því að konur vinna færri vinnustundir í launavinnu en karlar og hefðbundin kvennastörf eru metin til lægri launa en hefðbundin störf karla.5

KröfugerðÓleiðréttur launamunur kynjanna var 18,1% árið 2012.6 Annar mælikvarði á launamun kynjanna er hinn svokallaði leiðrétti kynbundni launamunur. Þegar talað er um leiðréttan mun er átt við þann mun á launum karla og kvenna sem ekki verður útskýrður með ólíkri menntun, aldri, starfsaldri, starfshlutfalli, starfsstétt, yfirvinnu og vaktaálagi kynjanna. Með slíkum kvarða eru því þættir sem skekkt gætu launatölurnar teknir út. Óútskýrður launamunur kynjanna mældist 7,26% á árunum 2000-2007.7

Til umhugsunar:

Veist þú um dæmi þess að strákum og stelpum séu greidd mismunandi laun í sumarvinnu?

Örsaga (Jóhanna B. 22 ára):
Ég var að þjóna til borðs á veitingahúsi þegar ég var 17 ára. Þarna voru eingöngu stelpur að þjóna nema einn strákur var nýbyrjaður. Inni í eldhúsi hékk listi með lágmarkstímakaupi þjóna. Eitt kvöld stöndum við nokkrar og skoðum listann. Strákurinn kemur að, lítur á listann og segir: ,,Rosalega eruð þið á lágu kaupi stelpur!” „Nú?“ Segjum við, ,,en ekki þú?” Strákurinn svarar fullur hroka: ,,Haldið þið virkilega að ég væri að vinna hér ef ég væri á sömu launum og þið?”

Í lögum um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla nr.10/2008 er gert ráð fyrir að fyrirtæki og stofnanir þar sem starfa fleiri en 25 manns setji sér jafnréttisáætlun. Jafnframt er kveðið á um að konum og körlum sem starfi hjá sama atvinnurekanda skuli greidd jöfn laun og að þau njóti sömu kjara fyrir sömu eða jafnverðmæt störf. Með jöfnum launum er átt við að laun skulu ákveðin á sama hátt fyrir konur og karla. Skulu þau viðmið sem lögð eru til grundvallar launaákvörðun ekki fela í sér kynjamismunun.8

Íslensk stjórnvöld kynntu þann 24. október 2012 aðgerðaráætlun um launajafnrétti. Í henni er kveðið á um ýmsar aðgerðir og verkefni sem hafa það að markmiði að eyða launamismun. Meðal verkefna eru auknar rannsóknir, fræðsla og innleiðing og kynning á jafnlaunastaðli.

Félag Verzlunarmanna í Reykjavík VR hefur að markmiði að eyða launamun kynjanna og kynntu því nýverið til sögunnar Jafnlaunavottun VR. Með slíkri úttekt geta framsækin fyrirtæki fengið staðfestingu á því að konur og karlar innan þess fái sömu laun fyrir jafnverðmæt störf. Jafnlaunavottun styrkir stöðu fyrirtækja enda hægt að haga viðskiptum sínum á þann hátt að maður skipti frekar við fyrirtæki þar sem óútskýrður launamunur er ekki fyrir hendi. Í tengslum við þessa vottun sem byggir á Jafnlaunastaðli Staðlaráðs Íslands fór VR í auglýsinga herferð þar sem spurningin „er eitthvað ósýnilegt á þínum vinnustað?“ var borin upp.

Mynd 3: Er eitthvað ósýnilegt á þínum vinnustað? (Auglýsing VR 2013).

Mynd 3: Er eitthvað ósýnilegt á þínum vinnustað? (Auglýsing VR 2013).

Til umhugsunar:

Hvaða ástæðu telur þú vera fyrir mismun á launum kynjanna?

Áhrifastöður
Einn af grundvallarþáttum í lýðræðislegu þjóðfélagi er sá að ákvarðanir, skipulag og lög byggi á og endurspegli jafnt reynslu og þekkingu kvenna og karla. Það eru sjálfsögð mannréttindi að þátttaka kvenna, á sviði stjórnmála og við stjórnun fyrirtækja sem og annars staðar þar sem ráðum er ráðið, sé til jafns við karla. Áhrifastöður veita fólki völd, áhrif og ábyrgð. Konum sem gegna áhrifastöðum hér á landi hefur farið fjölgandi á síðustu áratugum. Þær hafa meðal annars gegnt embætti forseta Íslands, forsætisráðherra, borgarstjóra og bæjarstjóra víða um land.

Til umhugsunar:

Konur og karlar í embættum

Í október 2013 voru:

3 konur og 6 karlar í ríkisstjórn (6 konur og 6 karlar 2008)

25 konur og 38 karlar á Alþingi

2 konur og 9 karlar hæstaréttardómarar

Mynd 4: Hlutfall kvenna og karla á Alþingi árin 1914-2013. (Hagstofa Íslands, 2013).Mynd 4: Hlutfall kvenna og karla á Alþingi árin 1914-2013. (Hagstofa Íslands, 2013).

Á mynd 4 sést að þrátt fyrir lagaleg réttindi svo sem kosningarétt kvenna og kjörgengi, (réttur til að sitja á Alþingi), hafa tiltölulega fáar konur setið á þingi. Árið 1971 sátu í fyrsta skipti þrjár konur samtímis á Alþingi eða 5% þingmanna. Hlutfallið var óbreytt fram til ársins 1983 þegar Kvennalistinn bauð fram í fyrsta skipti. Þá þrefaldaðist hlutfall kvenna á Alþingi, þingkonur urðu níu eða 15% þingmanna. Því má segja að framboð Kvennalistans hafi verið sértæk aðgerð til að auka hlut kvenna á þingi sem skilaði miklum árangri.9

Fyrsta konan varð ráðherra árið 1970. Fram til 1999 sat ýmist ein eða engin kona í ríkisstjórn. Árið 1999 varð sú breyting að ríkisstjórnin var skipuð þrem konum og níu körlum. 10 Við ríkisstjórnarmyndun í febrúar 2009 varð kynjahlutfallið í fyrsta skipti jafnt, fimm konur og fimm karlar. Eftir kosningar í apríl sama ár breyttust hlutföllin. Fimm konur settust í ríkisstjórn og sjö karlar en staðan varð aftur jöfn haustið 2009. Eftir kosningar 2013 fækkaði konum í ríkisstjórn, nú sitja í ríkisstjórn 3 konur og sex karlar.

Vissir þú að …

… árið 2013 eru konur 20% framkvæmdastjóra íslenskra fyrirtækja og 24% stjórnarformanna.11

… árið 2012 eru konur 36% einstaklinga í stjórnum fyrirtækja sem eru skráð á hlutabréfamarkaði.12

Mynd 6: Hlutfall íslenskra fyrirtækja sem uppfylla skilyrði um hlut kynja í stjórn. (Evrópuráðið og NASDAQ OMX Iceland, 2013).

Mynd 5: Hlutfall kvenna í forystu fyrirtækja eftir stærð þeirra árið 2011. (Atvinnu- og nýsköpunarráðuneytið, 2013).

Lögum um hlutafélög og einkahlutafélög (nr. 2/1995) var breytt í mars 2010 þannig að atvinnurekendum ber að jafna hlut kynjanna í stjórnunar- og áhrifastöðum.13 Hlutur kvenna og karla skal ekki vera minni en 40% í stjórnum einkahlutafélaga og hlutafélaga þar sem stjórnarmenn eru fleiri en þrír. Fyrirtækjum var gefinn tímarammi til ársins 2013 til að að uppfylla skyldur laganna.

Mynd 6: Hlutfall íslenskra fyrirtækja sem uppfylla skilyrði um hlut kynja í stjórn. (Evrópuráðið og NASDAQ OMX Iceland, 2013).

Mynd 6: Hlutfall íslenskra fyrirtækja sem uppfylla skilyrði um hlut kynja í stjórn. (Evrópuráðið og NASDAQ OMX Iceland, 2013).

Segja má að þessar aðgerðir hafi skilað árangri enda hefur þátttaka kvenna í stjórnum fyrirtækja aukist til muna.

Heimildir

1 Hagstofa Íslands. (2013). Hagtölur. Sótt 27.október 2013 af www.hagstofa.is

2 Einar Mar Þórðarson, Heiður Hrund Jónsdóttir, Fanney Þórsdóttir, Ásdís A. Arnalds og Friðrik H. Jónsson. (2008). Kynbundinn launamunur á íslenskum vinnumarkaði. Reykjavík: Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands.

3 Rannsóknarstofa í kvenna- og kynjafræðum. (2003). Jafnréttismál - viðhorfsrannsókn. Reykjavík: Háskóli Íslands.

4 Hagstofa Íslands. (2009). Hagtölur. Sótt 15. ágúst 2009 af www.hagstofa.is

5 Sjá nánar á vef ríkisskattstjóra: www.rsk.is.

6 Hagstofa Íslands. (2013). Laun, tekjur og vinnumarkaður. Hagtíðindi 98. árg. 15. tbl.

7 Hagstofa Íslands. (2010). Launamunur kynjanna.

8 Lög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla nr.10/2008.

9 Kristín Jónsdóttir. (2007). Hlustaðu á þína innri rödd: Kvennaframboðið í Reykjavík og Kvennalisti 1982-1987. Reykjavík: Sögufélag.

10 Forsætisráðuneytið. (2004). Efnahagsleg völd kvenna. Reykjavík: Forsætisráðuneytið.

11 Velferðarráðuneytið. (2013). Skýrsla félags- og húsnæðismálaráðherra um stöðu og þróun jafnréttismála árið 2013.

12 Iðnaðar- og viðskiptaráðuneytið, 2005. Sama tilvísun á við fróðleiksmola þrjú og fjögur í boxinu.

13 Lög um hlutafélög nr. 2/1995, sjá sérstaklega áorðna breytingu nr. 13/2010.

Fjölmiðlar

Fjölmiðlar eru stór þáttur í lífi fólks í lýðræðisríkjum. Þeir hafa ekki aðeins að markmiði að miðla upplýsingum heldur eru þeir einnig vettvangur umræðu, skoðanaskipta og afþreyingar. Fjölmiðill er hvers konar miðill sem miðlar efni til almennings og lýtur ritstjórn svo sem sjónvarp, útvarp, dagblöð, tímarit og netmiðlar.1 Fjölmiðlar hafa mótandi áhrif á hegðun, skoðanir og viðhorf og hvernig fólk skilur stöðu sína í samfélaginu og samfélagið sjálft. Þeir hafa áhrif á það sem telst markverðast hverju sinni.

Dægurmenning
Í fjölmiðlum virðast staðalmyndir kvenna og karla byggja á gömlum hugmyndum um hin hefðbundnu kynhlutverk. Þar eru birtingamyndirnar oft og tíðum einhæfar og íhaldssamar. Raunveruleikinn er sá að þátttaka kvenna á hinu opinbera sviði og karla á einkasviðinu hefur stóraukist. Staðalmyndir í fjölmiðlum hafa verið gagnrýndar, ekki einungis fyrir að sýna ekki konur og karla í sínum margbreytilegu hlutverkum, heldur einnig fyrir að byggja á óraunhæfum útlitskröfum þar sem fyrirmyndum er oft á tíðum breytt með aðstoð tölvutækninnar.

Til umhugsunar:

Alþjóðleg rannsókn á fréttum og fréttaumfjöllun leiddi í ljós að í um helmingi tilvika ýtti fréttaumfjöllun undir ríkjandi staðalmyndir um kynin á meðan innan við ein af hverjum tíu fréttum setti spurningamerki við þær.2

Á síðustu árum hefur töluvert verið rætt um aukningu á klám- og kynlífsvæðingu samfélagsins í tengslum við dægurmenninguna. Hlutverk kynjanna eru alls ekki þau sömu í þessum efnum. Meira ber á því að konur séu í þjónustuhlutverki við karla í klámvæðingunni heldur en öfugt. Þetta hefur áhrif á væntingar, bæði okkar og annarra, til okkar sjálfra. Rannsóknir hafa leitt í ljós að klámvæðingin hefur skaðleg áhrif á samfélagið. Hún dregur úr kynheilbrigði og getur meðal annars leitt til normalíseringar á kynferðislegri áreitni.3

Til umhugsunar:

Sjónvarp og frægar hetjur í kvikmyndum eru fyrirmyndir sem hafa mikil áhrif á hvernig strákar og stelpur telja sig eiga að vera. Hvaða myndir og persónur hafa verið þínar helstu fyrirmyndir?

Í nýlegri rannsókn4 á tveimur íslenskum kvennatímaritum, Nýju lífi og Vikunni, var meðal annars skoðað hvaða birtingarmyndir kvenna koma fram og hvort þær byggi á ákveðnum staðalmyndum. Niðurstaðan var sú að konur eru nær undantekningarlaust tengdar við einkalífið, sama hvað þær gera í lífinu eða hverju þær hafa áorkað. Þó er áhersla lögð á sterkar og dugmiklar konur. Nokkuð var um að konur væru settar í fórnarlambshlutverkið en einnig í hlutverk fegurðardrottninga og mæðra.

Auglýsingar
Auglýsingar hafa það yfirlýsta markmið að hafa áhrif á hegðun okkar. Við sjáum og heyrum gífurlegan fjölda auglýsinga á degi hverjum. Þess vegna er mikilvægt að þjálfa sig í að greina og túlka auglýsingar.

Til eru margar leiðir til að greina auglýsingar. Hægt er telja fjölda kvenna og karla sem birtast í auglýsingum og skoða í hvaða hlutverkum þau birtast. Einnig er hægt að kafa dýpra ofan í merkingu auglýsinga og greina þær út frá því félagslega- og menningarlega hlutverki sem þær gegna. Til dæmis er hægt að skoða auglýsingar út frá valdatengslum á milli kynjanna eða hvort þar birtast mynstur sem hafa áhrif á hugmyndir okkar um kynin.5

Til umhugsunar:

Hvernig birtast kynin í auglýsingum? Hver er í fötum? Hver hefur völdin? Hver ræður því sem er „mainstream“?

Rannsóknir benda til þess að á síðustu árum hafi markaðssetning og auglýsingar ýtt undir klám- og kynlífsvæðingu samfélagsins. Í nýrri viðtalsrannsókn6 þar sem tekin voru viðtöl við stjórnendur og starfsmenn auglýsingastofa kemur fram að þeim finnst þeir sífellt þurfa að dansa á mörkum hins leyfilega til að ná athygli neytenda. Þetta var sérstaklega áberandi í umræðu um auglýsingar til ungs fólks. Mörkin sem dansað var á voru ekki til þess fallin að ýta undir margbreytileika eða brjóta upp staðalmyndir heldur mun frekar til að festa viðteknar hugmyndir um hlutverk og eðli kynjanna í sessi.

Til umhugsunar:

Val okkar, hugsanir og ákvarðanir myndast ekki í tómarúmi því veruleikinn sem við lifum í hefur afgerandi áhrif á okkur. Hvers konar hugmyndir um kynin má lesa úr þeim auglýsingum sem birtast um þessar mundir í sjónvarpi og öðrum fjölmiðlum?Hvaða áhrif telur þú að þær hafi á smekk þinn og neysluvenjur?

Kvikmyndir

Í heimi kvikmyndanna eru konur ekki jafn sýnilegar og karlar. Þó að við tökum ef til vill ekki eftir því þá er sjaldgæft að konur séu í framlínu. Hægt er að skoða þetta með Bechdel prófinu.

Prófið kannar hlutverk kvenna í kvikmyndum. Til að standast prófið þarf kvikmyndin;

  • Að hafa að minnsta kosti tvær nafngreindar kvenpersónur,
  • ...sem tala við hvor aðra,
  • ...um eitthvað annað en karlmann.

Á vefsíðu prófsins má sjá lista bæði yfir kvikmyndir sem standast Bechdel prófið og þær sem falla á því. ær sem falla á því.

Fréttastofur
Undanfarna áratugi hefur konum í fjölmiðlastétt fjölgað en þær eru enn sem komið er afar fáséðar meðal æðstu stjórnenda fjölmiðla. Í ársbyrjun 2010 var engin kona í æðstu ritstjórnarstöðu á stærstu fréttamiðlum landsins. Karlar í slíkri stöðu voru tíu talsins. Þegar næstráðendur voru skoðaðir kom í ljós að konur voru um þriðjungur þeirra. Átta af hverjum tíu yfirmönnum á helstu fréttaritstjórnum landsins voru á þessum tíma karlar.7 Frá mars 2013 hefur ein kona gegnt stöðu ritstjóra á Fréttatímanum.

Mynd 1: Kynjahlutfall á fréttastofu RÚV. (Sigríður Hagalín, 2013)<sup>8</sup>.Mynd 1: Kynjahlutfall á fréttastofu RÚV. (Sigríður Hagalín, 2013)8.

Nýleg rannsókn9 um kynjahlutföll í íslenskri blaðamannastétt sýnir að blaðakonur skrifa færri fréttir en blaðakarlar. Á þriggja vikna tímabili árið 2013 voru fréttamiðlarnir DV, Fréttablaðið og Morgunblaðið kannaðir. Aðeins 23% greina voru ritaðar af konum og rötuðu fréttir sem blaðakonur skrifuðu síður á forsíður blaðanna. Verulegur munur kom í ljós á því efni sem konur og karlar skrifuðu um. Fréttir af íþróttum, stjórnmálum og viðskiptum voru nær eingöngu skrifaðar af körlum.

Konur skrifuðu um helming greina um menningarmál og heilbrigðismál. Einnig voru 66% þeirra frétta sem flokkaðar voru sem skemmtiefni og slúður skrifaðar af konum.

Mynd 2: Efnistök íslenskra blaðamanna. (Sunna Stefánsdóttir, 2013).Mynd 2: Efnistök íslenskra blaðamanna. (Sunna Stefánsdóttir, 2013).

Það má því segja að hinn dæmigerði íslenski blaða- eða fréttamaður sé 42 ára gamall karlmaður með tæplega 14 ára starfsreynslu. Hin dæmigerða samstarfskona hans er sex árum yngri og hún hefur einnig starfað sex árum skemur, eða í rúm átta ár að meðaltali.10

Til umhugsunar:

Hvaða áhrif telur þú að það geti haft á dagskrá og umfjöllun fréttamiðla ef jafnmargar konur og karlar eru í æðstu stjórnunarstöðum?

Kynjahlutföll í fréttatengdu efni
Litlar breytingar virðast hafa orðið á kynjahlutfalli í fréttum og fréttatengdu efni. Í rannsókn sem gerð var árið 2005 var kynjahlutfallið í fréttum og í fréttatengdum þáttum Ríkissjónvarpsins og Stöðvar 2 tekið til skoðunar. Í ljós kom að konur birtust á skjánum í tæplega þriðjungi tilfella. Einnig kom í ljós munur á því hversu oft þær voru sýndar og hversu oft var rætt við þær. Þegar um var að ræða bein viðtöl voru konur eingöngu fimmtungur viðmælenda, en það hlutfall hefur haldist nánast óbreytt síðasta áratuginn. Árið 2005 skar Kastljósið sig þó úr með konur í meirihluta.

Til umhugsunar:

Í fréttum sjónvarpsstöðvanna voru fréttamenn kvenkyns í 31% tilfella en rætt var við konur í 22% tilvika.11

Í rannsókn12 frá árinu 2008 á kynjahlutfalli í rafrænum fréttamiðlum, mbl.is og visir.is, kom í ljós að staðan var svipuð. Ef miðað var við allt efni á mbl.is og visir.is komu konur við sögu í tæplega þriðjungi tilfella. Áhugavert var að sjá að töluverður munur reyndist vera á milli miðlanna þar sem hlutfallið á visir.is var enn hærra körlum í vil.

Vissir þú að …

… á mbl.is koma konur fyrir í 28% tilfella en á visir.is í 14% tilfella?

… í þróttafréttum miðlanna tveggja er fjallað um konur í 8% tilfella en íþróttafréttirnar eru vinsælasta efni þeirra?

… konur koma oftast fyrir á fréttavefjum undir efnisflokknum „slúður“ og karlar oftast undir efnisflokknum íþróttir?13

Kynjahlutfallið er þó ekki það eina sem vert er að skoða í sambandi við fjölmiðlaumfjöllun. Ýmsar erlendar rannsóknir hafa leitt í ljós að töluverður munur er á umgjörð viðtala eftir kyni viðmælenda. Þannig er oftar rætt við karla á vinnustað en konur. Dæmið snýst við þegar kemur að heimilum en þar er oftar rætt við konur en karla. Íslensk rannsókn frá 2005 sýnir að sama tilhneiging er til staðar hér á landi.14 Sama rannsókn leiðir í ljós að aldur kvenna og karla er mismunandi í fréttum og fréttatengdum þáttum. Konur eru hlutfallslega fleiri í aldurshópnum 20-34 ára en hjá körlum snýst þetta við og hlutfallslega fleiri karlar eru í aldurshópnum eldri en 34 ára. Þetta má setja í samhengi við rannsóknir sem leiða í ljós að karlar virðast eftirsóknarverðara fjölmiðlaefni eftir því sem þeir eldast en því sé öfugt farið hjá konum. Þær virðast eftirsóknarverðari á skjánum fyrir 34 ára aldur.

Hópurinn sem stendur að verkefninu Who Makes the News hefur sett fram eftirfarandi markmið:

  1. Að auka þátttöku og aðgengi kvenna, bæði að ákvarðanatöku og til að láta rödd þeirra heyrast í fjölmiðlum og miðlum sem byggja á tækninýjungum í samskipum.
  2. Stuðla að því að birtingarmyndir kvenna í fjölmiðlum séu byggðar á jafnræði og að þær séu lausar við staðalmyndir.15

Stjórnmálaumfjöllun
Oft er því er haldið fram að hlutfall kynjanna í fjölmiðlum endurspegli einfaldlega samfélagið og þátttöku kvenna og karla í opinberu lífi. Valdamesta fólk landsins sé karlar og því eðlilegt að haft sé samband við þá. Þetta kann að eiga við rök að styðjast í vissum tilfellum en þó ekki öllum. Í fyrrnefndri rannsókn á rafrænu miðlunum kom til dæmis í ljós að konur voru viðmælendur undir málaflokknum stjórnmál í aðeins 15% tilfella þó þær hafi verið 33% alþingismanna á þeim tíma.

Fyrir Alþingiskosningarnar vorið 2009 var gerð rannsókn16 á því hvernig karlar og konur í framboði birtust í umfjöllun Fréttablaðsins og Morgunblaðsins mánuðinn fyrir kosningar 24. mars–24. apríl. Skoðaðar voru fréttir sem fjölluðu um kosningarnar og kosningabaráttuna.

Mynd 3: Hlutfall þeirra karla og kvenna sem Fréttablaðið og Morgunblaðið ræddu við þegar ekki voru bæði kyn í einu úr röðum frambjóðenda 2009 en þá var framboð karla og kvenna nánast jafnt (Anna Lilja Þórisdóttir, 2009).Mynd 3: Hlutfall þeirra karla og kvenna sem Fréttablaðið og Morgunblaðið ræddu við þegar ekki voru bæði kyn í einu
úr röðum frambjóðenda 2009 en þá var framboð karla og kvenna nánast jafnt (Anna Lilja Þórisdóttir, 2009).

Í 38% frétta Fréttablaðsins var rætt bæði við konur og karla og í 45% frétta Morgunblaðsins. Eins og sjá má á myndinni ræddu bæði blöðin mun oftar við karla í framboði en konur. Endurspeglar þetta niðurstöður eldri rannsóknar17 frá 2007 þar sem konur voru í minnihluta viðmælenda á öllum blöðunum (Morgunblaðið, Fréttablaðið og Blaðið), hvort sem um var að ræða viðmælendur eða frambjóðendur.

Vissir þú að …

… næstum jafn margar konur og karlar buðu sig fram til Alþingis 2009 eða 45% konur og 55% karlar.

…kynjahlutfall í fjórum efstu sætum allra lista var nánast jafnt.

… konur voru í fyrsta sæti á 30% framboðslista fyrir Alþingiskosningarnar 2009 en 70% listanna voru leiddir af körlum.

Heimildir

1 Sjá frumvarp til laga á vefnum http://www.althingi.is/altext/138/s/0740.html

2 Margaret Gallagher og fleiri. (2010). Who Makes the News? Global Media Monitoring Project 2010.

3 Thomas Brorsen Smidt. (2012). Klámvæðing er kynferðisleg áreitni. Reykjavík: Mannréttindaskrifstofa Reykjavíkurborgar og MARK - Miðstöð margbreytileika og kynjarannsókna við Háskóla Íslands.

4 Klara Kristín Arndal. (2009). Íslensk kvennatímarit: Sölutorg staðalmynda. Óbirt MA-rigerð. Reykjavík: Háskóli Íslands.

5 Sjá nánari umfjöllun: Katrín Anna Guðmundsdóttir. (2010). „Ég lít ekki svo á að ég sé að breyta þjóðfélaginu“, Um auglýsingar, jafnrétti og markaðsstarf. Óbirt MA-ritgerð. Reykjavík: Háskóli Íslands. Aðgengileg hér: http://skemman.is/item/view/1946/4752

6 Ibid.

7 Elva Björk Sverrisdóttir. (2010). Konur í íslenskri fréttamennsku. Erindi var flutt á Félagsfundi fjölmiðlakvenna, Reykjavík.

8 Sigríður Hagalín. (2013). Kynjahlutfall fréttastofu RÚV er 64:36.

9 Sunna Stefánsdóttir. (2013). Bág staða íslenskra blaðakvenna. Óbirt MA-ritgerð. Reykjavík: Háskóli Íslands.

10 Guðbjörg Hildur Kolbeins. (2012). Starfshættir blaða- og fréttamanna.

11 Margrét Valdimarsdóttir. (2005). Karlar og konur í íslensku sjónvarpi - Fréttir.

12 Kristín Ása Einarsdóttir. (2008). Íslenskir fréttamiðlar, kynjahlutfall og birtingarmyndir kynjanna. Óbirt MA-ritgerð. Reykjavík: Háskóli Íslands.

13 Ibid.

14 Margrét Valdimarsdóttir. (2005). Karlar og konur í íslensku sjónvarpi –Fréttir.

15 Margaret Gallagher og fleiri. (2010). Who Makes the News? Global Media Monitoring Project 2010.

16 Anna Lilja Þórisdóttir. (2009). Dáðaleysi kvenna eða er öðru um að kenna? Stjórnmálakonur í fjölmiðlum fyrir Alþingiskosningarnar 2009. Óbirt MA-ritgerð. Reykjavík: Háskóli Íslands.

Heilsufar1

Góð heilsa er gulli betri. Því er mikilvægt að hugsa vel um andlega og líkamlega heilsu. Undanfarin 30 ár hafa Íslendingar almennt náð hærri aldri en áður og er þá sagt að lífaldur fólks hafi lengst. Einnig hefur bilið milli lífaldurs kvenna og karla minnkað. Á árunum 1971–1975 lifðu konur að meðaltali 5,9 árum lengur en karlar. Árið 2012 lifðu þær 3,1 árum lengur. Lífslíkur karla hafa aukist um 4,5 ár frá árinu 1991 en lífslíkur kvenna um 3,1 ár á sama tímabili.

Mynd 1: Lífslíkur við fæðingu frá 1991-2012 (Hagstofa Íslands, 2013).Mynd 1: Lífslíkur við fæðingu frá 1991-2012 (Hagstofa Íslands, 2013).

Hreyfing er grunnur að góðu líkamlegri heilsu. Íþróttaiðkun beggja kynja er almennust í aldurshópnum 10–14 ára og stunda allmargir fleiri en eina íþróttagrein, einkum strákar. Eftir 15 ára aldur æfa strákar meira en stelpur.

Vissir þú að…

  • … á aldrinum 15-16 ára æfa 59% stráka og 53% stelpna íþróttir með íþróttafélögum
  • … þar af æfa 44% stráka og 37% stelpna þrisvar sinnum í viku eða oftar.
  • … stelpur eru jafnframt um 40% þeirra sem æfa svo til á hverjum degi.2

Til umhugsunar:

Hvers vegna hætta stelpur fyrr í íþróttum en strákar?

  • Af 190 stúlkum sem stunduðu knattspyrnu í 4. og 5. flokki í upphafi árs voru 98 hættar í árslok. Helstu ástæður voru: Meiðsli, of tíðar æfingar og í þriðja sæti kom áhugaleysi um íþróttina.3

Heilsufar kvenna og karla

Heilsufarsvandamál kvenna og karla eru oft ólík. Konur fá frekar ýmsa sjálfsofnæmissjúkdóma, gigt og langvinna sjúkdóma svo sem beinþynningu. Þær nota heilbrigðisþjónustuna í meiri mæli en karlar, eru sendar í fleiri rannsóknir, fá oftar sjúkdómsgreiningu og fá oftar ávísun á lyf. Á móti kemur að tannheilsa karla er lakari og þeir leita síður aðstoðar vegna líkamlegrar og andlegrar vanlíðunar.4

Ýmis skilaboð eru undirliggjandi í menningu karla sem hafa slæm áhrif á heilsu þeirra og skerðir lífslíkur. Meðal þeirra má nefna hugmyndir um dugnað og hreysti, svo og upphafningu á áhættuhegðun og í sumum tilfellum árásarhneigð. Sumir karlar stunda þannig vinnu að henni fylgja álagssjúkdómar og hætta á vinnuslysum. Algengara er að þeir eigi við áfengis- og fíkniefnavanda að etja en konur.

Karlar eru í þrisvar til fjórum sinnum meiri hættu á að fyrirfara sér en konur gera margfalt fleiri tilraunir til sjálfsvíga.5

Þessir neikvæðu þættir í tilveru karla eru stundum nefndir: gjald karlmennskunnar. Eitt helsta markmið jafnréttisbaráttu sem snýr að körlum er að draga úr þessum fórnarkostnaði.

Lífsstíll og neysla
Í ljós hefur komið að neysluvenjur kynjanna eru ólíkar og það hefur áhrif á heilsufar. Konur borða til dæmis mun meira af grænmeti og ávöxtum en karlar og þeir borða meira af kjöti en konur.

Heilsa óháð holdarfari
Allir eiga rétt á heilbrigði, hamingju og velferð óháð líkamsvexti. Undanfarin ár hefur mikil áhersla verið lögð á þyngd í opinberri umræðu. Áhersla á þyngd í stað heilsufars getur hins vegar leitt til þess að fólki líður illa eða leitar óheilbrigðra leiða til að léttast. Til að viðhalda góðri líkamlegri og andlegri heilsu er gott að stunda reglulega og ánægjulega hreyfingu sem eykur lífsþrótt, hreysti og vellíðan ásamt því að borða hollan og næringarríkan mat6.

Í hnotskurn er heilsa óháð holdafari samkvæmt vefnum likamsvirding.is:

  • Að bæta heilsu—áhersla á tilfinningalega, líkamlega og andlega velferð án áherslu á þyngdartap eða „kjörþyngd“.
  • Að bæta sjálfs- og líkamsmynd—að bera virðingu fyrir dásamlegum fjölbreytileika líkamsvaxtar í stað þess að keppa að hinni „réttu“ þyngd eða líkamslögun.
  • Að njóta þess að borða—að borða samkvæmt innri merkjum hungurs og saðningar, matarlystar og næringarþarfar hvers og eins í stað þess að fylgja utanaðkomandi matarplönum, reglum, boðum og bönnum.
  • Að njóta þess að hreyfa líkamann—að stunda reglulega og ánægjulega hreyfingu sem eykur lífsþrótt, hreysti og vellíðan í stað þess að hreyfa sig fyrst og fremst í þeim tilgangi að grennast.
  • Að sporna gegn fitufordómum—að gera sér grein fyrir því að líkamsstærð og þyngd segja ekki til um matarvenjur, hreyfingu, persónuleika eða mannkosti. Fegurð og manngildi koma fyrir í öllum stærðum og gerðum.7

Konum og körlum yfir kjörþyngd hefur fjölgað hlutfallslega á síðustu árum, körlum þó í meiri mæli. Hlutfall íslenskra karla (66,6%), sem eru yfir kjörþyngd, er

heldur hærra en kvenna (53,5%).8 Konur eru aftur á móti líklegri en karlar til að þróa með sér átröskunarvanda og algengara er að þær séu ósáttar við líkama sinn.

Vissir þú að …

Sá sem glímir við átröskun, lystarstol (anorexia nervosa) og lotugræðgi (bulimía), hugsar látlaust um mat og þyngd sína. Lystarstol einkennist af miklu þyngdartapi og næringarskorti þar sem fólk neitar sér um orkuríka fæðu en lotugræðgi (bulimía) einkennist af því að svelta sig um skeið, en taka að því loknu átkast þar sem mikið magn af fæðu er innbyrt á skömmum tíma. Sjúklingurinn losar sig svo við fæðuna að loknu átkastinu með því að framkalla uppköst eða nota hægðalyf.

Til umhugsunar:

Um 3% íslenskra stráka og 5% íslenskra stelpna á aldrinum 15-16 ára eru of létt miðað við hæð sína.

  • Rúmur helmingur þessa hóps telur þyngd sína hins vegar vera í lagi.
  • 4% of léttra stráka og 11% of léttra stelpna telja sig vera of þung og eru að reyna að léttast enn meira.9

Reykingar og áfengisdrykkja
Dregið hefur úr reykingum hjá báðum kynjum á undanförnum árum. Hærra hlutfall karla en kvenna reykja í öllum aldurshópum fyrir utan hópinn 15-19 ára. Kynin drekka svipað magn af léttu víni en karlar drekka meira magn af bjór og sterkum áfengum drykkjum. Allir þessir þættir hafa áhrif á heilsu.

Meirihluti 10. bekkinga í grunnskólum á Íslandi var reyklaus árið 2007 eða um 20% fleiri en áratug áður og færri fiktuðu við reykingar.

Til umhugsunar:

  • Um 20% nemenda í 10. bekk árið 2007 höfðu reykt en ekki síðustu 30 daga.
  • 20% stráka og 16% stelpna í 9. og 10. bekk hafa prófað að nota munntóbak eða neftóbak.10

Vissir þú að…

… samkvæmt niðurstöðum Evrópsku vímuefnarannsóknarinnar ESPAD 2007 reykja um 11% íslenskra unglinga daglega og er hlutfallið lítið eitt hærra meðal stelpna en stráka. Svipaða sögu er að segja af unglingum á Norðurlöndunum og í flestum löndum Norður-Evrópu. Í mörgum löndum Austur- og Suður-Evrópu reykja hins vegar allt að tvöfalt fleiri strákar en stelpur.11

Dregið hefur úr áfengisneyslu meðal unglinga á síðustu árum og þeir sem á annað borð hefja neyslu gera það síðar en áður. Samkvæmt niðurstöðum Evrópsku vímuefnarannsóknarinnar ESPAD sem gerð var á 15 ára unglingum er Ísland eitt af þremur löndum í Evrópu þar sem stelpur eru oftar ölvaðar en strákar. Hin löndin eru Noregur og Svíþjóð. Sterk tengsl eru á milli mikillar áfengisneyslu og þess að byrja snemma að stunda kynlíf. Af þeim hópi 10. bekkinga sem aldrei hafa orðið drukknir hafa aðeins 1 eða 2 af hverjum 10 sofið hjá. Af þeim sem hafa orðið drukknir tíu sinnum eða oftar hafa hins vegar 8 eða 9 af hverjum tíu gert slíkt hið sama.12

Vissir þú að…

… á árinu 2008 voru á Vogi 97 einstaklingar sem voru 17 ára í áfengis- og fíkniefnameðferð, þar af 63 strákar og 34 stelpur.13

Kynheilbrigði
Getnaðarvarnir - karl í smokkiKynheilbrigði er það að lifa heilbrigðu kynlífi. Heilbrigt kynlíf er mikilvægt fyrir alla einstaklinga. Það felur meira í sér en það að nota getnaðarvarnir og vera laus við kynsjúkdóma. Það er líka kynheilbrigði að geta talað saman um kynlíf og ábyrgð í kynlífi. Að tala saman skiptir mestu máli í heilbrigðu kynferðislegu sambandi. Mikilvægt er að tjá sig um væntingar og mörk. Kynheilbrigði byggir á sjálfsþekkingu; að þekkja líkama sinn og tilfinningar. Í stuttu máli má segja að kynheilbrigði felist í að vera andlega, líkamlega og tilfinningalega viss um eigin afstöðu og þarfir í kynlífi.14

Grundvallarþáttur til að viðhalda kynheilbrigði er að virða rétt einstaklings til kynfrelsis svo lengi sem hann gengur ekki á rétt annarra og bera virðingu fyrir mismunandi tilfinningum og væntingum. Mikilvægt er að ungt fólk velti fyrir sér og meti áhrif fjölskyldu, trúarbragða, menningar, fjölmiðla og ýmissa félagslegra skilaboða á eigin viðhorf til kynheilbrigðis.15Fordóma og staðalmyndir ætti að skoða með gagnrýnum huga. Ýmislegt í menningu okkar virðist t.d. ýta undir gagnkynhneigðarrembu16þrátt fyrir að umburðarlyndi gagnvart hommum og lesbíum hafi aukist á síðustu árum.

Upplýsingar um kynheilbrigði…

Á vefnum „6 H heilsunnar“ www.6h.is er hægt að fá upplýsingar um kynheilbrigði og senda inn fyrirspurnir til sérfræðinga. Vefurinn er ætlaður börnum, unglingum og foreldrum. 6H standa fyrir hamingju, hollustu, hreinlæti, hugrekki, hreyfingu og hvíld. 

Kynheilbrigði og sambönd 

Getnaðarvarnir og ófrjósemisaðgerðir
Mikilvægt er að unglingar láti ekki þrýsta á sig til að byrja að stunda kynlíf áður en þeim finnst þeir vera tilbúnir til þess. Í rannsókninni Heilsa og lífskjör skólanema sem gerð var árið 2006 kom fram að 72% stráka og 63% stelpna á aldrinum 15-16 ára höfðu aldrei sofið hjá, sem er líklega mun hærra hlutfall en margir unglingar gera sér í hugarlund.

Til umhugsunar:

Meðal 15–16 ára unglinga sem höfðu sofið hjá sögðust þrír af hverjum fjórum hafa notað einhverjar getnaðarvarnir síðast. Flestir þeirra höfðu notað smokk eða bæði getnaðarvarnarpillu og smokk. Fram kom að 12% strákanna vissi yfir höfuð ekki hvort einhverjar getnaðarvarnir hafi verið notaðar.17

Ungt fólk hefur ýmsa möguleika til að stjórna frjósemi og barneignum. Smokkar eru algengasta getnaðarvörn ungs fólks en fleira kemur til greina. Margvíslegar getnaðarvarnir eru til fyrir konur.

Til upplýsingar:

Upplýsingar um kynsjúkdóma

Undanfarin ár hefur orðið viðhorfsbreyting til ófrjósemisaðgerða. Fyrir nokkrum árum fóru mun fleiri konur í slíkar aðgerðir en karlar en nú eru þeir orðnir virkari en áður í því að stjórna barneignum. Ófrjósemisaðgerðir eru hættuminni á körlum en konum en öllum er óheimilt að fara í þær áður en 25 ára aldri er náð.

Mynd 2: Árið 2011 voru gerðar 424 aðgerðir á körlum en 157 á konum. (Hagstofa Íslands, 2013).Mynd 2: Árið 2011 voru gerðar 424 aðgerðir á körlum en 157 á konum. (Hagstofa Íslands, 2013).

Kynsjúkdómar
Algengasti kynsjúkdómur meðal Íslendinga er klamydía. Hjá konum getur ómeðhöndluð sýking getur haft í för með sér eggjaleiðarabólgu og minnkaða frjósemi síðar á ævinni. Mikilvægt er að vera vakandi fyrir klamydíu því konur geta borið sjúkdóminn einkennalaust. Besta vörn gegn smiti kynsjúkdóma er að nota smokka við allar tegundir samfara. Notkun smokksins minnkar líkur á smiti kynsjúkdóma sem aðrar getnaðarvarnir gera ekki.

Til umhugsunar:

  • Á Íslandi smitast 5 einstaklingar af klamydíu á dag.18
  • Á árinu 2008 greindust 26 einstaklingar með lekanda. Árið 2005 fór að bera á fjölgun tilfella og síðan þá hafa tilfellin flest orðið 31 á ári.19

HPV veirusýking (Human Papilloma Virus) er einnig mjög algengur kynsjúkdómur sem smitast auðveldlega við óvarin kynmök. Talið er að um 80% þeirra sem stunda kynlíf smitist af veirunni einhvern tímann á æfinni en ákveðnar gerðir af veirunni geta valdið kynfæravörtum. Oft hverfur veiran úr líkamanum af sjálfu sér en sumar gerðir hennar geta valdið forstigsbreytingum í leghálsi og valdið leghálskrabbameini. Í dag eru stúlkur bólusettar við HPV veirunni þegar þær eru 12 ára. Eina leiðin til að koma í veg fyrir smit er bólusetning og notkun smokksins.20

Vinna og heilsa
Stéttarfélög leggja áherslu á forvarnir og heilsueflingu. Þau greiða mörg hver fyrir læknismeðferð og sjúkraþjálfun en vinnustöðum er ætlað að draga úr hættu á atvinnutengdu heilsutjóni og slysum og stuðla þannig að vellíðan karla og kvenna.

Réttur þinn er að vera ekki látin(n) vinna störf sem:

  • eru þér ofviða, líkamlega eða andlega
  • gera það að verkum að þú komist í snertingu við eiturefni eða krabbameinsvaldandi efni
  • gera það að verkum að þú getir orðið fyrir geislun
  • fela í sér mikinn hita, hávaða eða titring
  • fela í sér áhættu vegna skorts á reynslu eða þjálfun.21

Ofbeldi og árásarhegðun
Eftirsóknarvert markmið í uppeldi ungs fólks er að draga úr árásarhegðun. Langflestir þeirra sem gerast sekir um minniháttar líkamsárás eru 20–24 ára. Þegar þessi hópur er skoðaður eftir kynjum koma fram ólíkar niðurstöður. Karlar eru í miklum meirihluta þeirra sem fremja þessi brot en þeir eru 90% brotamanna. Flestir karlkyns brotamenn eru á aldrinum 20–24 ára en hjá konum 15–19 ára. Af þeim líkamsárásum sem lögreglan telur „minniháttar“ voru brotamenn í 77% tilfella karlar árið 2008.

Þær líkamsárásir sem teljast stórfelldar eða meiriháttar falla undir hegningarlög. Þær voru 214 talsins árið 2008. Flestar þeirra eiga sér stað utandyra (41%), á skemmti- og veitingastöðum (28%) og í íbúðarhúsnæði (19%). Alvarlegum líkamsárásum sem verða utandyra fer fjölgandi milli ára og að sama skapi fækkar þeim sem verða í íbúðarhúsnæði. Þetta er ólík dreifing miðað við greiningu á vettvangi minniháttar líkamsárása. Sama kynja- og aldursmynstur á einnig við um alvarlegar líkamsárásir.

Hvar get ég fengið frekari upplýsingar um kynlíf og kynheilbrigði?

Til eru frábærar upplýsingaveitur um kynlíf og kynheilbrigði fyrir ungt fólk á íslensku, svo sem:

Heimildir

1 Helstu heimildir: Landlæknisembættið, 2008; Lýðheilsustöð, 2009; Margrét Lilja Guðmundsdóttir, Álfgeir Logi Kristjánsson, Inga Dóra Sigfúsdóttir og Jón Sigfússon, 2009; Ríkislögreglustjórinn, 2008; Þóroddur Bjarnason, Stefán Hrafn Jónsson, Kjartan Ólafsson, Andrea Hjálmsdóttir og Aðalsteinn Ólafsson, 2006.

2 Þóroddur Bjarnason, Stefán Hrafn Jónsson, Kjartan Ólafsson, Andrea Hjálmsdóttir og Aðalsteinn Ólafsson. (2006). Heilsa og lífskjör skólanema 2006: Landshlutaskýrsla. Akureyri: Háskólinn á Akureyri og Lýðheilsustöð.

3 Brynja Kristjánsdóttir og Kristín Brynja Gunnarsdóttir. (2008). Brottfall stúlkna úr íþróttum. Óbirt BS-ritgerð, Laugarvatn: Kennaraháskóli Íslands.

4 Bára Sigurjónsdóttir, Elva Gísladóttir, Gígja Gunnarsdóttir, Guðrún Guðmundsdóttir, Hólmfríður Guðmundsdóttir, Hólmfríður Þorgeirsdóttir og Rafn Jónsson. (2009). Sannir karlmenn hugsa um heilsuna.

5 Sigurður Páll Pálsson, Högni Óskarsson, Lilja Sigrún Jónsdóttir. (2012). Lýðfræðileg rannsókn á sjálfsvígum á Íslandi, 1911-2009. Í Læknablaðið 2012; 98/ Fylgirit 71 (bls.1-20).

6 Likamsvirding.is. (2010). Megrunarlausi dagurinn. Sótt 12. ágúst 2010.

7 ibid.

8 Margrét Valdimarsdóttir, Stefán Hrafn Jónsson, Hólmfríður Þorgeirsdóttir, Elva Gísladóttir, Jón Óskar Guðlaugsson, Þórólfur Þórlindsson. (2009). Líkamsþyngd og holdafar fullorðinna Íslendinga frá 1990 til 2007. Lýðheilsustöð.

9 Þóroddur Bjarnason, Stefán Hrafn Jónsson, Kjartan Ólafsson, Andrea Hjálmsdóttir og Aðalsteinn Ólafsson. (2006). Heilsa og lífskjör skólanema 2006: Landshlutaskýrsla. Akureyri: Háskólinn á Akureyri og Lýðheilsustöð.

10 Margrét Lilja Guðmundsdóttir, Álfgeir Logi Kristjánsson, Inga Dóra Sigfúsdóttir og Jón Sigfússon. (2009). Menntun, menning, tómstundir, íþróttaiðkun og framtíðarsýn ungmenna á Íslandi. Sótt 27. mars 2010.

11 Þóroddur Bjarnason, Stefán Hrafn Jónsson, Kjartan Ólafsson, Andrea Hjálmsdóttir og Aðalsteinn Ólafsson. (2006). Heilsa og lífskjör skólanema 2006: Landshlutaskýrsla. Akureyri: Háskólinn á Akureyri og Lýðheilsustöð.

12 Þóroddur Bjarnason. (2009). Vímuefnaneysla íslenskra unglinga í alþjóðlegum samanburði 1995-2007. Akureyri: Rannsóknasetur forvarna við Háskólann á Akureyri.

13 Tyrfingsson, T., Thorgeirsson, T., Geller, F., Runarsdóttir, V., Hansdóttir, I., Bjornsdóttir, G. o.fl. (2010). Addictions and their familiality in Iceland. Annals of the New York Academy of Sciences, 11871, 208-217.

14 Promotion of Sexual Health. Recommendations for Action. (2000). Guatemala: Pan American Organization and World Health Organization in collaboration with World Association for Sexology.

15 Ibid.

16 Ingólfur Ásgeir Jóhannesson. (2004). Karlmennska og jafnréttisuppeldi. Reykjavík: Rannsóknarstofa í kvenna- og kynjafræðum.

17 Þóroddur Bjarnason, Stefán Hrafn Jónsson, Kjartan Ólafsson, Andrea Hjálmsdóttir og Aðalsteinn Ólafsson. (2006). Heilsa og lífskjör skólanema 2006: Landshlutaskýrsla. Akureyri: Háskólinn á Akureyri og Lýðheilsustöð.

18 6H. Vefur Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins

19 Landlæknisembættið. (2008). Ársskýrsla Landlæknisembættisins 2008. Sótt 14. desember 2009.

20 Landlæknisembættið. (2012). HPV bólusetning.

21 Vinnueftirlitið. (2010). Rétturinn til heilbrigðis og öryggis á vinnustað - hollráð fyrir ungt fólk. Sótt 27. janúar 2010.

Kynbundið ofbeldi1

OfbeldiHugtakiðkynbundið ofbeldi er notað um ofbeldi á grundvelli kynferðis sem leiðir til eða gæti leitt til líkamlegs, kynferðislegs eða sálræns skaða eða þjáninga brotaþola. Einnig á það við um hótanir um slíkt, þvingun eða handahófskennda sviptingu frelsis, bæði í einkalífi og á opinberum vettvangi. Dæmi um þetta eru nauðganir, mansal, vændi, ofbeldi í nánum samböndum, kynferðisleg áreitni og klám. Ofbeldið miðar að því að lítillækka, hlutgera og/eða ráða yfir öðrum einstaklingi án tillits til vilja eða líðan þess sem fyrir því verður. Í flestum tilfellum eru gerendur karlar og þolendur konur og börn. Í sumum tilvikum eru karlar þolendur. Í fáum tilvikum eru gerendur konur. Þegar rætt er um kynbundið ofbeldi er mikilvægt að gera sér grein fyrir því að ábyrgðin er ávallt gerandans.

Kynferðisofbeldi gagnvart börnum
Kynferðisleg misnotkun á börnum er það þegar börn eru fengin til að taka þátt í kynferðislegu athæfi eða „leik“, með einhverjum sem hefur meiri völd eða er hærra settur en þau.2

Kynferðisofbeldi gegn barni er misnotkun eldri einstaklings á líkamlegu og andlegu þroskaleysi barns til að fá það til þátttöku í kynferðislegu athæfi. Sum börn búa við kynferðislegt ofbeldi. Ofbeldismenn eru í flestum tilfellum nákomnir ættingjar, vinir fjölskyldunnar eða einhverjir sem barnið þekkir og treystir. Ekkert getur réttlætt að fullorðið fólk notfæri sér börn í kynferðislegum tilgangi. Börn eru með öllu ófær um að skilja athæfið og geta þar af leiðandi aldrei verið krafin um samþykki sitt. Auk þess er valdamunur á milli fullorðinnar manneskju og barns alltaf of mikill til að mögulegt sé að tala um að vilji beggja sé fyrir hendi. Ofbeldismaðurinn reynir þó að öllum líkindum að réttlæta athæfið fyrir sjálfum sér og barninu. Barn sem er beitt eða býr við kynferðislegt ofbeldi þarf á hjálp að halda. Hægt er að leita til fullorðinnar manneskju sem það treystir eða til samtaka eins og Stígamóta og á Neyðarmóttöku vegna nauðgana á Landspítala og Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri. Einnig má hringja í 112.

Kynferðislegt ofbeldi er ein mesta ógn við réttindi og velferð barna á Íslandi3

Til umhugsunar:

Kynferðislegt athæfi getur falist í:

  • Orðum eins og kynferðislegu tali til barns, ýmist í eigin persónu eða í gegnum tölvu/síma/eða önnur samskiptatæki.
  • Myndbirtingum eins og að sýna barni klámefni eða taka klámfengnar myndir/myndskeið af barninu.
  • Kynferðislegum snertingum og/eða kynmökum.

Kynferðisleg áreitni
Kynferðisleg áreitni er kynferðisleg hegðun sem er ósanngjörn og/eða móðgandi og í óþökk þess sem hún beinist að. Hún hefur áhrif á sjálfsvirðingu þess sem fyrir henni verður og er haldið áfram þrátt fyrir að gefið sé í skyn að hegðunin sé óvelkomin.

Mikilvægt er því að láta vita ef manni finnst gengið of langt og ræða það við sína nánustu ef upp kemur óþægileg aðstaða sem gæti flokkast sem áreitni.

Örsaga: Kata 25 ára.
Ég sat ásamt vinkonu minni í rökkrinu á Broadway, syfjuð eins og alltaf eftir miðnætti og þráaðist við að fara heim. Þetta var síðasta árshátíðin í Kennó og einhvern veginn fannst mér eins og hún ætti að vera eitthvað sérstök. Tveir menn gáfu sig á tal við okkur, sögðust hafa komið á árshátíðina vegna þess að fátt annað væri við að vera á fimmtudögum. Ég nennti lítið að spjalla við þá en annar þeirra kannaðist við vinkonu mína svo þau fóru að spjalla. Hinn settist við hliðina á mér og varð mjög pirraður yfir að ég nennti lítið að tala við hann. Til að fá athygli tók hann ítrekað harkalega aftan í hnakkann á mér og reif í snyrtilega uppspennt hárið. Ég ýtti honum í burtu og endaði með því að hvæsa á hann. Hann stóð upp og fimm mínútum síðar kom hann aftan að mér, greip fast utan um mig og setti hendurnar í kross þannig að lúkurnar gripu utan um brjóstin á mér. Hann sleppti ekki átakalaust og ég þurfti að rífa mig lausa með því að gefa honum harkaleg olnbogaskot í magann. Síðasta árshátíðin í Kennó var búin. Bráðum yrði ég kennari. Ég fór heim.

Klám
Í fræðibókum erklám skilgreint sem hvert það efni sem lýsir, sýnir eða samþykkir kynferðislega niðurlægingu eða misnotkun á fólki. Fólk sem sýnt er á þann hátt er oftast konur. Í klámi er kynlífi blandað saman við misnotkun og niðurlægingu á konum. Nekt eða sýnileiki kynfæra eru ekki mælikvarði á það hvort kvikmynd, ljósmynd eða eitthvað athæfi geti talist klám. Skilgreiningin snýst um sjónarhorn og hvernig manneskjan, nektin og/eða kynfærin eru sýnd.

Mikilvægt að gera greinarmun á klámi og kynlífi. Klám er söluvara og á lítið sameiginlegt með kynlífi. Í kynlífi eiga öll allir þátttakendur að vera jafningjar. Konur eru kynverur jafnt og karlar og þar af leiðandi jafn miklir þátttakendur. Í klámi eru valdahlutföllin ójöfn og framkoma og talsmáti oft niðrandi. Enginn virðist nota getnaðarvarnir og þáttur tilfinninga í kynlífi er ekki sýnilegur. Sumt klám er mjög gróft og sýnir kynferðisofbeldi. Brýnt er að við vitum að allir eiga ráða yfir eigin líkama og hafa vald til að velja og hafna í samskiptum við aðra. #FÁÐU_JÁ

Í stuttmyndinni Fáðu Já er fjallað um mörkin milli kynlífs og kláms.

Spornað við vændi
Á Alþingi Íslendinga hafa verið tekin tvö mikilvæg skref til að sporna við þeirri aukningu á vændi og mansali sem orðið hefur í vestrænum samfélögum. Fyrsta skrefið var samþykkt laga um breytingu á almennum hegningarlögum nr.19/1940 þar sem kaup á vændi eru gerð refsiverð. Í lögunum segir að hver sem greiðir eða heitir greiðslu eða annars konar endurgjaldi fyrir vændi skuli sæta sektum eða fangelsi allt að einu ári. Löggjöfin miðast við að sporna við sölu á kynlífi enda sé óásættanlegt að líta á mannslíkamann sem söluvöru. Ábyrgðin er talin hvíla á herðum kaupandans en ekki seljandans þar sem aðstöðumunur þeirra sé ávallt mikill. Kaupandinn hefur val í krafti peninga en seljandi oft á tíðum ekki.

Næsta skref var samþykkt laga um breytingu á lögum nr. 85/2007 um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald þar sem gert er ráð fyrir fortakslausu banni við því að bjóða upp á nektarsýningar eða að gera með öðrum hætti út á nekt starfsmanna eða annarra sem á staðnum eru.

Nauðgun
Þegar manneskju er nauðgað er gróflega ráðist inn í líkama hennar og persónu og réttur hennar yfir eigin líkama vanvirtur. Í rannsóknum hefur komið fram að ofbeldismennirnir réttlæta ódæðisverk sín með ýmsum hætti. Þeir segja að þolandinn hafi boðið upp á árásina með daðri, klæðaburði, ölvunarástandi eða einfaldlega með því að vera á staðnum. Mikilvægt er að átta sig á því að ekkert réttlætir það að manneskja sé svipt frelsi og réttinum yfir eigin líkama. Konur jafnt sem karlar ráða yfir eigin líkama.

Afleiðingar nauðgunar eru margþættar og oft langvarandi og því nauðsynlegt fyrir þolendur að leita sér aðstoðar eins fljótt og auðið er hjá Neyðarmóttöku vegna nauðgunar eða lögreglu. Möguleikar til öflunar sönnunargagna eru meiri því fyrr sem hjálpar er leitað og þess vegna er mikilvægt að gera það strax.

Þekkt er að fórnarlambið finni sjálft til sektarkenndar og telji sig jafnvel eiga einhverja sök á árásinni. Þessa hugsanavillu má rekja til rótgróinna hugmynda um kvenleika og karlmennsku. Samkvæmt þeim eiga konur að vera siðprúðar og gæta þess að senda ekki ,,villandi skilaboð”, til dæmis með klæðaburði eða með því að koma sér í varasamar aðstæður. Sömuleiðis fela úreltar karlmennskuhugmyndir í sér að karlar hafi svo óstjórnlega kynhvöt að við vissar kringumstæður missi þeir stjórn á hegðun sinni og ráði ekki við sig. Þessar hugmyndir eru skaðlegar báðum kynjum, ósanngjarnar gagnvart konum og niðurlægjandi fyrir karla. Þær gefa í skyn að konur séu ekki frjálsar kynverur og að karla skorti dómgreind og sjálfsstjórn.

Samþykkishópurinn

Stígamót og Aflið
Á árunum 2009-2011 leituðu alls 739 einstaklingar til Stígamóta. Af þeim höfðu 506 meðal annars verið beittir kynferðisofbeldi fyrir 18 ára aldur. Það er 68,5% af heildinni. Í þeim hópi voru 447 konur (88%) og 59 (12%) karlar. Þegar skoðað var hvenær ofbeldið hafði átt sér stað kom fram að 11,1% voru 0-4 ára þegar það var, 49,2% voru 5-10 ára og 39,7% voru 11-17 ára. Flestir voru 18-39 ára þegar þeir leituðu sér aðstoðar hjá Stígamótum sem aftur á móti sýnir að margir sem sækja þangað leita sér fyrst aðstoðar mörgum árum eftir að ofbeldið átti sér stað.4

Árið 2009 komu 324 einstaklingar í viðtal til Aflsins á Akureyri sem eru samtök gegn kynferðisofbeldi á Norðurlandi.

Heimilisofbeldi – Ofbeldi í nánum samböndum
Tilhneigingu til ofbeldis má, oft á tíðum, greina frá upphafi sambands. Hún fer hægt af stað með því að ofbeldismaðurinn reynir að ráðskast með maka sinn með afbrýðisemi og kæfandi umhyggju. Einangrun frá vinum og fjölskyldu er oft skýrt byrjunareinkenni heimilisofbeldis og sömuleiðis þegar annar aðilinn í sambandinu er farinn að stjórna fatavali og skoðunum hins aðilans, svo dæmi sé nefnt. Þótt algengara sé að karlar beiti slíku ofbeldi er ekki óþekkt að konur geri það. Mikilvægt er að þolandi heimilisofbeldis leiti sér aðstoðar eins fljótt og auðið er. Afleiðingar ofbeldissambands eru lélegt sjálfsmat, lært hjálparleysi og brotin sjálfsmynd. Erfitt er fyrir manneskju sem þannig er ástatt um að binda endi á sambandið jafnvel þótt það valdi henni óhamingju. Brýnt er að fólk sem finnur fyrir ofbeldistilhneigingum í sínu fari leiti sér aðstoðar hjá fagfólki áður en þær ágerast og verða að mynstri innan sambandsins.

Ný rannsókn á ofbeldi í nánum samböndum leiðir í ljós að tíðni ofbeldis mælist mjög svipuð hér á landi og í öðrum löndum. Um það bil fjórða hver kona verður á ævi sinni fyrir kynbundnu ofbeldi af hálfu kærasta, sambýlismanns/maka eða fyrrverandi sambýlismanns/maka. Kynbundið ofbeldi vegur að grundvallarmannréttindum og mannhelgi og meðan það er við lýði verður jafnrétti kynjanna ekki náð.

Tenglar
Verður þú fyrir ofbeldi í sambandi?

Verður þú fyrir ofbeldi á heimili þínu?

Hvað get ég gert?

  • Skráðar komur í Kvennaathvarfið voru 739 árið 2012. Af þeim komu 626 í viðtöl en 113 konur komu í dvöl og höfðu þær 87 börn með sér. 16% kvennanna kærði ofbeldið til lögreglunnar.5
  • Verkefnið Karlar til ábyrgðar miðar að því að hjálpa mönnum sem beitt hafa ástvini sína ofbeldi að læra aðferðir til að hemja ofbeldishneigð sína.

Til umhugsunar:

  • Kvennaathvarfið er með símaráðgjöf allan sólarhringinn í síma 561 1205 og þar er hægt að komast í ókeypis viðtöl.
  • Hvers vegna er þörf á þessu?

Fram kemur í afbrotatölfræði ríkislögreglustjóra að árið 2012 var tilkynnt um 367 kynferðisbrot sem er 9,4% aukning ef fjöldi brota 2012 er borinn saman við meðaltal áranna 2009-2011.6

Leiðir að markmiði – Vitundarvakning
Hverjar eru rætur vandans? Hvernig er hægt að fækka ofbeldismönnum? Hvað gerir karla líklegri til að beita ofbeldi? Á hvaða hátt hefur aðstöðumunur og valdamismunur áhrif á kynferðislegt ofbeldi?

Vitundarvakning um kynferðislegt ofbeldi gagnvart börnum hófst hér á landi árið 2012. Markmið Vitundarvakningar er að útrýma kynferðislegu ofbeldi gegn börnum. Stefnt er á að kortleggja, samhæfa verkferla og stuðla að umfangsmiklu forvarnarstarfi í málaflokknum í samstarfi við viðkomandi aðila, huga að rannsóknum varðandi ofbeldi gegn börnum og auka samfélagsvitund um málaflokkinn. Fræðsla og forvarnir beinast fyrst og fremst að börnum, fólki sem vinnur með börnum, réttarkerfinu sem og almenningi.

Upplýsingagjöf og aðstoð

Aflið: Samtök gegn kynferðis- og heimilisofbeldi á Norðurlandi
Heimilisfang: Brekkugata 34, 600 Akureyri.
Sími: 461 5959
Vefsíða: www.aflidak.is
Netfang: afl@aflidak.is
Aflið bíður upp á símaþjónustu allan sólarhringinn, einstaklingsviðtöl og hópastarf. Það sinnir einnig fræðslu- og forvarnarstarfi.

Barnaheill
Heimilisfang: Suðurlandsbraut 24, 108 Reykjavík.
Sími: 553 5900
Vefsíða: www.verndumborn.is
Netfang: barnaheill@barnaheill.is

Samtökin vinna að réttindum og velferð barna. Á vefsíðu Barnaheilla má finna upplýsingar um ofbeldi á börnum, afleiðingar þess og hvert hægt sé að leita ef grunur vaknar um ofbeldi á barni.

Blátt áfram
Heimilisfang: Hlíðarhjalli 63, 200 Kópavogi.
Sími: 533 2929
Vefsíða: www.blattafram.is
Netfang: blattafram@blattafram.is
Tilgangur Blátt áfram samtakanna er að efla forvarnir gegn kynferðislegu ofbeldi á börnum á Íslandi.

Karlar til ábyrgðar
Heimilisfang: Höfðabakki 9, 109 Reykjavík.
Sími: 555 3020
Vefsíða: http://www.karlartilabyrgdar.is/

Meðferðarúrræðið fyrir karla sem beita ofbeldi á heimilum hér á landi. Um er að ræða einstaklingsmeðferð og hópmeðferð hjá sálfræðingum. Þótt karlar séu ekki einir um að beita ofbeldi er meðferðarúrræðið aðeins fyrir þá.

Kvennaathvarf
Sími: 561 1205
Vefsíða: www.kvennaathvarf.is
Netfang: kvennaathvarf@kvennaathvarf.is

Kvennaathvarfið er athvarf fyrir konur og börn þeirra þegar dvöl í heimahúsum er þeim óbærileg vegna andlegs eða líkamlegs ofbeldis eiginmanns, sambýlismanns eða annarra heimilismanna. Athvarfið er einnig fyrir konur sem hafa orðið fyrir nauðgun. Kvennaathvarfið býður upp á símaráðgjöf allan sólarhringinn, ókeypis viðtöl og sjálfshjálparhópa.

Kvennaráðgjöfin
Heimilisfang: Túngata 14 (Hallveigarstöðum),101 Reykjavík.
Sími: 552 1500
Vefsíða: www.kvennaradgjofin.is
Netfang: radgjof@kvennaradgjofin.is

Kvennaráðgjöfin veitir ókeypis lögfræði- og félagsráðgjöf fyrir konur. Við Kvennaráðgjöfina starfa félagsráðgjafar og lögfræðingar í sjálfboðavinnu. Opnunartímar eru þriðjudaga frá kl. 20–22 og fimmtudaga frá kl. 14–16.

Neyðarmóttaka vegna nauðgana
Heimilisfang: Landspítali–háskólasjúkrahús, slysa- og bráðadeild, Fossvogi, Reykjavík
Sími: 543 2000
Neyðarmóttaka Landspítalans fyrir þolendur kynferðisofbeldis er opin allan sólarhringinn
Sími: 543-1000
Vefslóð: http://www.landspitali.is/klinisk-svid-og-deildir/bradasvid/thjonusta-bradasvids/neydarmottaka-fyrir-tholendur-kynferdisofbeldis-/

Áfallamiðstöð Landspítalans
Sími: 543-1000
Vefslóð: http://www.landspitali.is/klinisk-svid-og-deildir/bradasvid/thjonusta-bradasvids/afallamidstod/
Vefsíða: www.landspitali.is/pages/14553

Einnig er starfrækt neyðarmóttaka á slysadeild Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri
Sími: 4630800

Starfsfólk Neyðarmóttökunnar hlynnir að og aðstoðar konur og karla sem orðið hafa fyrir nauðgun eða tilraun til nauðgunar. Tilgangur hennar er að draga úr eða koma í veg fyrir andlegt og líkamlegt heilsutjón sem iðulega er afleiðing kynferðislegs ofbeldis. Einnig fá brotaþolar skoðun samkvæmt réttarfarslegum kröfum um sönnunarbyrði sem styrkir stöðu þeirra sem íhuga að kæra brotið til lögreglu.

Stígamót
Heimilisfang: Hverfisgata 115, 105 Reykjavík
Sími 562 6868 og 800 6868
Vefsíða: www.stigamot.is
Netfang: stigamot@stigamot.is

Stígamót eru ráðgjafar- og stuðningsmiðstöð fyrir konur og karla, sem hafa verið beitt hvers kyns kynferðisofbeldi og aðstandendur þeirra. Þangað leitar einnig fólk, 18 ára og eldra, vegna ofbeldis sem það hefur verið beitt í æsku eða á fullorðinsárum. Boðið er upp á einstaklingsviðtöl og hópastarf.

Totalráðgjöf
Heimilisfang: Hitt húsið, Pósthússtræti, 101 Reykjavík.
Sími: 520 4600
Vefsíða: www.attavitinn.is/total-radgjof

Tótalráðgjöfin er ætluð ungu fólki sem vantar aðstoð og ráðgjöf fagfólks til að leysa úr alls kyns vandamálum. Hægt er að hringja eða senda í tölvupóst.

Unglingavefur Heilsugæslunnar
www.6h.is

#FÁÐU_JÁ
Heimildamynd um mörkin á milli kynlífs og ofbeldis: www.faduja.is/

112 NeyðarlínanNeyðarlínan: 112

Hjálparsími: Rauða krossins 1717

Heimildir

1 Helstu heimildir: Lög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla; 2008;

Stígamót. (2013). Ársskýrsla Stígamóta 2012. Aðgengileg hér: 

http://www.stigamot.is/files/pdf/arsskyrsla2012.pdf ;

Þórdís Elva Þorvaldsdóttir. 2009. Á mannamáli. Ofbeldi á Íslandi. JPV, Reykjavík.

2 Umboðsmaður barna. (e.d.) Kynferðisofbeldi.

3 UNICEF. (2013). Réttindi barna á Íslandi: Ofbeldi og forvarnir. UNICEF, Reykjavík. 

4 UNICEF. (2013). Réttindi barna á Íslandi: Ofbeldi og forvarnir. UNICEF, Reykjavík.

5 Kvennaathvarf. (2013). Ársskýrsla 2012.

6 Ríkislögreglustjóri. (2013). Afbrotatölfræði 2012.

Stjórnkerfi og lagaumhverfi jafnréttismála

Stjórnkerfi jafnréttismála
Jafnrétti kynjanna er bundið í lög og í 65 gr. stjórnarskrárinnar stendur: „Allir skulu vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til kyns, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti. Konur og karlar skulu njóta jafns réttar í hvívetna“.

Félags- og tryggingamálaráðherra fer með yfirstjórn jafnréttismála á Íslandi. Hann skipar framkvæmdastjóra Jafnréttisstofu, ellefu fulltrúa í Jafnréttisráð og þrjá í kærunefnd jafnréttismála. Þessar stofnanir vinna eftir lögum nr. 10/2008 um jafnan rétt og jafna stöðu kvenna og karla.

Mynd 1. Stjórnkerfi jafnréttismála á ÍslandiMynd 1. Stjórnkerfi jafnréttismála á Íslandi

JafnréttisstofaJafnréttisstofa
Verkefni Jafnréttisstofu eru meðal annars þau að sjá um fræðslu og upplýsingastarfsemi og veita stjórnvöldum, stofnunum, fyrirtækjum, félögum og einstaklingum ráðgjöf í tengslum við jafnrétti kynjanna. Einnig á hún að vinna gegn launamisrétti og annarri mismunun á grundvelli kyns á vinnumarkaði og vinna að forvörnum gegn kynbundnu ofbeldi í samstarfi við önnur stjórnvöld og samtök.

JafnréttisráðJafnréttisráð
Jafnréttisráð er stjórnvöldum til ráðgjafar við faglega stefnumótun í málum er tengjast jafnrétti kynjanna með áherslu á að jafna stöðu kynjanna á vinnumarkaði og samþættingu fjölskyldu- og atvinnulífs.

Kærunefnd jafnréttismála
Einstaklingar og félagasamtök sem telja að ákvæði laga um jafnan rétt og jafna stöðu kvenna og karla hafi verið brotin á sér geta leitað til kærunefndar jafnréttismála. Verkefni kærunefndar er að taka erindi til meðferðar og kveða upp skriflegan úrskurð um hvort ákvæði laga þessara hafi verið brotin. Erindi þurfa að berast nefndinni skriflega innan sex mánaða frá því að ætlað brot átti sér stað eða frá því að sá er málið varðar fékk vitneskju um ætlað brot. Ef kærunefnd jafnréttismála telur að ákvæði laganna hafi verið brotin beinir hún rökstuddum tilmælum um úrbætur til hlutaðeigandi aðila. Hægt er að fara með mál til dómstóla hvort sem kærunefnd jafnréttismála hefur haft málið til meðferðar eða ekki.

Lög um jafnan rétt og jafna stöðu kvenna og karla (nr. 10/2008)

Markmið laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla er að koma á og viðhalda jafnrétti og jöfnum tækifærum kvenna og karla og jafna þannig stöðu kynjanna á öllum sviðum samfélagsins. Lögin eiga að tryggja að allir einstaklingar hafi jafna möguleika á að njóta eigin atorku og þroska hæfileika sína óháð kynferði. Til þess að lögin nái tilgangi sínum eru lögfestar nokkrar leiðir að settum markmiðum þeirra.

Í lögunum eru meðal annars eftirfarandi skyldur lagðar á atvinnurekendur:

  • Atvinnurekendur eiga að vinna markvisst að því að jafna stöðu kynjanna innan fyrirtækis síns eða stofnunar og stuðla að því að störf flokkist ekki í sérstök kvenna- og karlastörf.
  • Fyrirtækjum og stofnunum þar sem starfa fleiri en 25 starfsmenn er gert skylt að setja sér jafnréttisáætlun eða samþætta jafnréttissjónarmið inn í starfmannastefnu sína.
  • Atvinnurekendur eiga að tryggja að konur og karlar njóti sömu möguleika til endurmenntunar, símenntunar og starfsþjálfunar.
  • Atvinnurekendur eiga að gera nauðsynlegar ráðstafanir til að gera konum og körlum kleift að samræma starfsskyldur sínar og ábyrgð gagnvart fjölskyldu.
  • Atvinnurekendur og yfirmenn stofnana og félagasamtaka eiga að gera sérstakar ráðstafanir til að koma í veg fyrir að starfsfólk, nemar og skjólstæðingar verði fyrir kynferðislegri áreitni á vinnustað í stofnun, félagsstarfi eða skólum.

Í lögunum eru skýr ákvæði um launajafnrétti og rétt til lausra starfa:

  • Konum og körlum er starfa hjá sama atvinnurekanda á að greiða jöfn laun og bæði kyn eiga að njóta sömu kjara fyrir sömu eða jafnverðmæt störf.
  • Starf sem er laust til umsóknar skal standa opið jafnt konum og körlum.

Samkvæmt lögunum er mismunun á grundvelli kynferðis bönnuð:

  • Atvinnurekendum er óheimilt að mismuna konum og körlum í launum og öðrum kjörum á grundvelli kyns.
  • Atvinnurekendum er óheimilt að mismuna umsækjendum um starf á grundvelli kyns. Sama gildir um stöðuhækkun, stöðubreytingar, endurmenntun, símenntun, starfsþjálfun, námsleyfi, uppsögn, vinnuaðstæður og vinnuskilyrði starfsmanna.
  • Ef leiddar hafa verið að því líkur að einstaklingum hafi verið mismunað á grundvelli kyns þarf atvinnurekandi að sýna fram á að aðrar ástæður en kyn hafi legið til grundvallar ákvörðun hans.

Félög sem vinna að jafnrétti kynja:

Femínistafélag Íslands
Heimilisfang: Pósthólf 4065, 124 Reykjavík.
Vefsíða: www.feministinn.is
Netfang: feministinn@feministinn.is.

Femínistafélagið er umræðuvettvangur og baráttutæki íslenskra femínista. Félagið er frjáls og óháður vettvangur sem hefur það að markmiði að efla gagnrýna og femíníska umræðu á öllum sviðum þjóðlífsins. Markmið félagsins er meðal annars að vinna gegn hverskonar birtingarmyndum kynjamisréttis, þar með talið klámvæðingu, ágengum og lítilsvirðandi auglýsingum, ofbeldi, mansali og vændi, sem og að uppræta staðalmyndir um hlutverk og eðli kvenna og karla.

Félag um foreldrajafnrétti
Heimilisfang: Pósthólf 706, 121 Reykjavík. Sími 691 8644
Vefsíða: www.foreldrajafnretti.is
Netfang: stjorn@foreldrajafnretti.is

Stefna Félags um foreldrajafnrétti er að tryggja foreldrajafnrétti í reynd, bæði til forsjár og umönnunar, með hagsmuni barnsins að leiðarljósi.

Karlar til ábyrgðar
Heimilisfang: Fiskislóð 75, 101 Reykjavík
Sími 555 3020
Vefsíða: www.karlartilabyrgdar.is
Netfang: ivg@hi.is

Karlar til ábyrgðar er eina sérhæfða meðferðarúrræðið hérlendis fyrir karla sem beita ofbeldi á heimilum. Um er að ræða einstaklingsmeðferð og hópmeðferð hjá sálfræðingum.

Kvenréttindafélag Íslands
Heimilisfang: Hallveigarstaðir v/Túngötu, 101 Reykjavík.
Sími: 551 8156
Vefsíða: www.krfi.is
Netfang: krfi@krfi.is

Kvenréttindafélag Íslands vinnur að því að bæta réttindi kvenna. Félagið var stofnað árið 1907 á heimili Bríetar Bjarnhéðinsdóttur og var hún fyrsti formaður félagsins.

Hvað er til bragðs að taka?

Gagnrýnin hugsun: Sumir telja að gagnrýnin hugsun sé að „gagnrýna allt“ eða „hugsa alltaf neikvætt“. Það er misskilningur. Gagnrýnin hugsun felst í því að taka ekki öllu sem heilögum sannleik. Með gagnrýnni hugsun trúir maður ekki öllu sem manni er sagt heldur spyr maður spurninga. Við getum ekki myndað okkur skoðanir nema að hafa rannsakað hvað að baki henni stendur.

  • Með því að skoða samfélagið með gagnrýnum huga og bera skoðanir okkar á borð, getum við breytt því misrétti sem á sér stað.
  • Skoðum kennslubækurnar okkar, er fjallað um konur og karla til jafns?
  • Tökum þátt í umræðum. Konur og karlar!
  • Við búum til eftirspurnina eftir fréttum á fjölmiðlum. Verum meðvituð um hvaða efni við köllum eftir.
  • Beitum Bechdel prófinu á allar bíómyndir.
  • Hvetjum alla til að lifa lífi sínu til fullnustu án þess að tækifæri einstaklinga séu takmörkuð út af kynferði.

Tímalína

  • 1850 – Dætur fá jafnan erfðarétt á við syni. Þær fengu áður einn þriðja hluta arfs.
  • 1869 – Fyrsta kvenfélag landsins stofnað í Rípuhreppi í Skagafirði.
  • 1874 – Kvennaskólinn í Reykjavík stofnaður. Skólastýra frá stofnun og til 1906 var Þóra Melsteð.
  • 1875 – Thorvaldsensfélagið stofnað. Það vann að bættum kjörum kvenna og góðgerðarmálum. Thorvaldsensbasarinn sem enn starfar var stofnaður 1901.
  • 1879 – Í tímaritinu Framfara sem út kom í Kanada birtist í fyrsta sinn smásaga eftir konu. Höfundur var Torfhildur Hólm sem fyrst Íslendinga gerðist atvinnurithöfundur.
  • 1882 – Ekkjur og ógiftar konur eldri en 25 ára sem „áttu með sig sjálfar“ fengu kosningarétt en ekki kjörgengi til sveitarstjórna, sókna- og sýslunefnda.
  • 1885 – Kona birtir í fyrsta sinn grein í blaði. Það var Bríet Bjarnhéðinsdóttir sem skrifaði greinina „Nokkur orð um réttindi og menntun kvenna“ undir dulnefninu Æsa.
  • 1886 – Stelpur fá rétt til að stunda nám og taka próf í Lærða skólanum, eina menntaskóla landsins.
  • 1887 – Bríet Bjarnhéðinsdóttir flytur opinberan fyrirlestur um „hagi og réttindi kvenna“.
  • 1889 – Bók Elínar Briem „Kvennafræðarinn“ kemur út. Hún er ein mest selda bók íslenskrar konu sem komið hefur út.
  • 1891 –Torfhildur Hólm hlýtur skáldastyrk frá Alþingi, fyrst kvenna. Upphæðin var 500 krónur en ekki voru allir sáttir við það að verið væri að veita konu skáldastyrk – jafnvel þótt hún væri búin að gefa út margar bækur – og var því mótmælt bæði í blöðum og í þingsölum. Það leiddi til þess að styrkurinn til Torfhildar var lækkaður í 200 krónur.
  • 1894 – Hið íslenska kvenfélag stofnað. Það var fyrsta félagið sem hafði kvenréttindi á stefnuskrá sinni. Helsta forystukona þess framan af var Þorbjörg Sveinsdóttir ljósmóðir.
  • 1895 – Tvö kvennablöð hefja göngu sína. Framsókn á Seyðisfirði undir ritstjórn Sigríðar Þorsteinsdóttur og Ingibjargar Skaptadóttur og Kvennablaðið í Reykjavík sem Bríet Bjarnhéðinsdóttir gaf út.
  • 1895 – Kvenréttindakonan Ólafía Jóhannsdóttir gengst fyrir stofnun Hvíta bandsins sem var bindindisfélag kvenna og síðar góðgerðarfélag.
  • 1897 – Elínborg Jacobsen lýkur stúdentsprófi fyrst kvenna frá Lærða skólanum.
  • 1900 – Giftar konur fá rétt til að ráða yfir eigin tekjum og séreignum.
  • 1902 – Konur með kosningarétt til sveitastjórna, samkvæmt lögum frá 1882, fá kjörgengi.
  • 1904 – Kvenfélagið Hringurinn stofnað. Það lagði mikið af mörkum til góðgerðarmála, meðal annars reisti það berklahæli og safnaði síðar stórfé til Barnaspítala Hringsins. Fyrsti formaður þess var kvenréttindakonan Kristín Vídalín Jacobsen.
  • 1904 – Menntaskólinn í Reykjavík tekur við af Lærða skólanum og er opnaður stúlkum.
  • 1907 – Kvenréttindafélag Íslands stofnað. Formaður þess frá stofnun og til 1927 var Bríet Bjarnhéðinsdóttir. Eiginkonur kjósenda fá rétt til að kjósa og bjóða sig fram til sveitarstjórna í Reykjavík og Hafnarfirði.
  • 1907 – Fiskverkakonur í Hafnarfirði fara í verkfall og fá samdægurs launahækkun. Fyrsta verkfall kvenna sem vitað er um hér á landi.
  • 1908 – Margrét Eiríksdóttir í Haga er fyrsta konan sem verður formaður ungmennafélags sem starfaði fyrir bæði konur og karla.
  • 1908 – Sérstakur kvennalisti vinnur stórsigur í bæjarstjórnarkosningum í Reykjavík. Fjórar konur kjörnar bæjarfulltrúar fyrstar íslenskra kvenna. Að listanum stóðu öll helstu kvenfélög bæjarins.
  • 1909 – Allar konur á Íslandi frá kosningarétt og kjörgengi til sveitarstjórna.
  • 1909 – Ásta Árnadóttir lýkur meistaraprófi sem húsamálari fyrst Íslendinga.
  • 1911 – Konur fá jafnan rétt og karlar til alls náms, styrkja og opinberra embætta.
  • 1912 – Kristólína Guðmundsdóttir Kragh lýkur fyrst kvenna prófi í hárgreiðslu.
  • 1914 – Verkakvennafélagið Framsókn stofnað í Reykjavík. Það var fyrsta félag kvenna sinnar tegundar á landinu.
  • 1915 – Konur eldri en 40 ára fá rétt til að kjósa og bjóða sig fram til Alþingis. Jafnframt fékk stór hópur fátækra karla kosningarétt.
  • 1917 – Kristín Ólafsdóttir lýkur læknisnámi við Háskóla Íslands fyrst íslenskra kvenna.
  • 1917 – Bandalag kvenna stofnað. Að því stóðu mörg kvenfélög í Reykjavík og kom það mikið við sögu kvennabaráttunnar á næstu árum.
  • 1917 – Halldóra Bjarnadóttir hefur útgáfu tímaritsins Hlínar á Akureyri og í Reykjavík gefur Inga Lára Lárusdóttir út kvenréttindablaðið 19. júní.
  • 1917 –Konur fá jafnan rétt á við karla yfir börnum sínum.
  • 1920 – Konur hljóta sama rétt og karlar til að kjósa og bjóða sig fram til Alþingis.
  • 1921 – Ný hjónabandslöggjöf samþykkt sem tryggði jafnrétti hjóna að flestu leyti.
  • 1922 – Ingibjörg H. Bjarnason skólastýra Kvennaskólans í Reykjavík kjörin á þing fyrst íslenskra kvenna. Hún var í framboði fyrir kvennalista.
  • 1926 – Björg Þorláksdóttir Blöndal ver doktorsritgerð fyrst íslenskra kvenna. Björg varði ritgerðina við Sorbonneháskóla í París.
  • 1928 – Mæðrastyrksnefnd stofnuð. Hlutverk hennar var að styðja fátækar ekkjur og einstæðar mæður. Nefndin er enn starfandi.
  • 1929 – Anna Gunnarsdóttir lýkur prófi frá Bændaskólanum á Hvanneyri, fyrst kvenna.
  • 1930 – Kvenfélagasamband Íslands stofnað. Að því stóðu flest öll kvenfélög landsins.
  • 1930 – Eitt mesta baráttumál kvenna kemst í höfn. Landspítalinn tekur til starfa í lok ársins en konur höfðu safnað til hans miklu fé. Fljótlega hefst kennsla í hjúkrun.
  • 1931 – Katrín Thoroddsen læknir heldur fyrst allra opinberan fyrirlestur um „Frjálsar ástir. Erindi um takmarkanir barneigna“ og vakti það mikla athygli. Það var síðar gefið út.
  • 1935 – Auður Auðuns lýkur prófi í lögfræði fyrst íslenskra kvenna.
  • 1940 – Halldóra Briem lýkur prófi sem arkitekt í Svíþjóð fyrst íslenskra kvenna.
  • 1948 – Hannibal Valdimarsson alþingismaður leggur fram frumvarp til laga um jafnrétti kynjanna. Það var fellt þar sem ekki væri búið að rannsaka nægilega vel hvort kynjunum væri mismunað.
  • 1952 – Erna Hjaltalín var fyrsta konan sem tók atvinnuflugmannspróf en var eini útskriftarneminn sem ekki fékk vinnu hjá íslenska flugfélaginu, Loftleiðum, meðan allir karlarnir urðu fastráðnir flugmenn.
  • 1952 – Ragnheiður Guðmundsdóttir læknir var ráðin kennari við Háskóla Íslands, fyrst kvenna. Hún kenndi lífeðlisfræði við tannlæknadeild.
  • 1957 – Hulda Jakobsdóttir tekur fyrst kvenna við starfi bæjarstjóra á Íslandi. Hún var bæjarstjóri í Kópavogi.
  • 1959 – Auður Auðuns verður borgarstjóri í Reykjavík, fyrst kvenna.
  • 1959 – Geir Friðbergsson útskrifast sem hjúkrunarfræðingur fyrstur karlmanna á Íslandi.
  • 1960 – Birgir Karlsson var fyrsti karlmaðurinn sem ráðinn var sem flugþjónn hjá íslensku flugfélagi, Loftleiðum.
  • 1960 – Selma Jónsdóttir ver doktorsritgerð við Háskóla Íslands, fyrst kvenna.
  • 1961 – Samþykkt lög um launajafnrétti karla og kvenna.
  • 1963 – Sigrún Helgadóttir lýkur fyrri hluta prófi í verkfræði fyrst íslenskra kvenna.
  • 1969 – Margét Guðnadóttir skipuð prófessor í læknisfræði við Háskóla Íslands. Hún varð fyrst kvenna til að gegna prófessorsembætti við skólann.
  • 1970 – Rauðsokkahreyfingin stofnuð. Hún beitti sér fyrir jafnrétti kynjanna í hvívetna og beitti róttækum aðgerðum. Hreyfingin gaf út tímaritið Forvitin rauð.
  • 1970 – Auður Auðuns verður ráðherra fyrst kvenna.
  • 1972 – Elma Guðmundsdóttir varð fyrst kvenna til að gegna formennsku í héraðssambandi, var formaður Ungmenna- og íþróttasambands Austurlands ÍA.
  • 1972 – Auður Þorbergsdóttir var skipuð borgardómari í Reykjavík, fyrst kvenna.
  • 1972 – Konur fyrst ráðnar sem strætisvagnabílstjórar.
  • 1973 – Dóra Hlín Ingólfsdóttir og Katrín Þorkelsdóttir voru fyrstu konurnar sem gegndu almennum lögreglustörfum og klæddust lögreglubúningum.
  • 1974 – Auður Eir Vilhjálmsdóttir vígð prestur þjóðkirkjunnar fyrst íslenskra kvenna.
  • 1975 – Samþykkt lög um þriggja mánaða fæðingarorlof fyrir allar konur.
  • 1975 – Kvennaár Sameinuðu þjóðanna. Á Lækjartorgi var haldinn fjölmennasti útifundur Íslandssögunnar og vakti hann heimsathygli.
  • 1975 – Kvennasögusafn Íslands stofnað á heimili Önnu Sigurðardóttur í Reykjavík við upphaf kvennaársins.
  • 1975 – Samþykkt lög um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir. Þar með voru fóstureyðingar heimilaðar að uppfylltum ákveðnum skilyrðum eftir miklar umræðu og deilur.
  • 1976 – Jafnréttislög samþykkt og Jafnréttisráð stofnað.
  • 1977 – Ásta Hallgrímsdóttir var fyrsta konan sem var ráðin sem flugmaður til flugfélags, Eyjaflugs Bjarna Jónssonar í Vestmannaeyjum.
  • 1977 – Ástbjörg Gunnarsdóttir varð fyrsti formaður sérsambands íþróttafélags, Fimleikasambands Íslands.
  • 1978 – Guðrún Ólafsdóttir lauk sveinsprófi í rafvirkjun, fyrst kvenna.
  • 1980 – Vigdís Finnbogadóttir kjörin forseti Íslands. Hún var fyrsta konan í heimi sem kjörin var þjóðhöfðingi í lýðræðislegum kosningum.
  • 1980 – Sigrún Svavarsdóttir starfaði sem stýrimaður á varðskipunum en hafði áður verið háseti.
  • 1982 – Kvennalisti boðinn fram af Kvennaframboðinu í bæjarstjórnarkosningum í Reykjavík og á Akureyri. Tvær konur voru kjörnar á hvorum stað. Konum í sveitarstjórnum fjölgaði úr 6% í 12%.
  • 1982 – Stofnuð Samtök um kvennaathvarf. Umræðan um ofbeldi gegn konum var að hefjast og var kvennaathvarf opnað undir lok ársins.
  • 1982 – Guðrún Erlendsdóttir varð hæstaréttardómari fyrst íslenskra kvenna.
  • 1982 – Tímaritið VERA hefur göngu sína.
  • 1983 – Kvennalisti boðinn fram í þremur kjördæmum við Alþingiskosningar. Hann fékk þrjár konur kjörnar á þing. Konum á Alþingi fjölgar úr 5% í 15%.
  • 1984 – Sigríður Einarsdóttir er fyrsta konan sem verður flugmaður í millilandaflugi hjá íslensku flugfélagi, Flugleiðum.
  • 1984 – Konur verða meirihluti nýnema í Háskóla Íslands.
  • 1986 – Guðrún Erlendsdóttir verður hæstaréttardómari, fyrst kvenna.
  • 1988 – Guðrún Helgadóttir verður forseti sameinaðs þings, fyrst kvenna.
  • 1988 – Berglind Ásgeirsdóttir verður ráðuneytisstjóri, fyrst kvenna.
  • 1989 – Stígamót stofnuð og miðstöð til aðstoðar þeim sem orðið hafa fyrir kynbundnu ofbeldi opnuð næsta ár.
  • 1990 – Rannsóknastofa í kvennafræðum er stofnuð við Háskóla Íslands.
  • 1991 – Jóhanna Sigurðardóttir, félagsmálaráðherra, skipaði nefnd um stöðu karla í breyttu samfélagi með jafnari verkaskiptingu og fjölskylduábyrgð.
  • 1991 Salóme Þorkelsdóttir verður forseti Alþingis, fyrst kvenna.
  • 1991 – Sigríður Snævarr verður sendiherra, fyrst kvenna.
  • 1993 – Neyðarmóttaka vegna nauðgana stofnuð.
  • 1993 – Kvennakirkjan stofnuð.
  • 1995 – Eftirfarandi ákvæði bætt í stjórnarskrá lýðveldisins Íslands: ,,Konur og karlar skulu njóta jafns réttar í hvívetna.“
  • 1996 –Par af sama kyni fær rétt til að búa í staðfestri samvist.
  • 1996 – Nám hefst í kynjafræðum við Háskóla Íslands.
  • 1997 – Helga Kress verður fyrst kvenna deildarforseti í Háskóla Íslands.
  • 1998 – Bríet, félag ungra femínista stofnað.
  • 1998 – Guðfinna Bjarnadóttir verður fyrsti rektor við Háskólann í Reykjavík og þar með fyrst kvenna til að gegna rektorsstöðu á háskólastigi.
  • 1999 – Sigríður Einarsdóttir varð fyrst íslenskra kvenna flugstjóri á þotu hjá Flugleiðum.
  • 2000 – Jónína Sigþrúður Sigurðardóttir varð aðstoðaryfirlögregluþjónn.
  • 2003 – Feður fá sjálfstæðan rétt til fæðingarorlofs í þrjá mánuði. Slík löggjöf er nánast einsdæmi í heiminum.
  • 2003 – Femínistafélag Íslands stofnað.
  • 2003 – Karlahópur Femínistafélagsins stendur í fyrsta sinn fyrir átaki gegn nauðgunum á útihátíðum.
  • 2005 – Kristín Ingólfsdóttir kjörin rektor, fyrst kvenna, við Háskóla Íslands.
  • 2007 – Helga G. Guðjónsdóttir varð fyrst kvenna formaður Ungmennafélags Íslands á 100 ára afmæli þess.
  • 2007 – Líney Rut Halldórsdóttir var fyrsta konan sem gegndi stöðu framkvæmdastjóra Íþrótta- og Ólympíusambands Íslands.
  • 2008 – Ný jafnréttislög samþykkt með ýmsum nýjungum.
  • 2008 – Elín Sigfúsdóttir verður bankastjóri, fyrst kvenna.
  • 2008 – Margrét Frímannsdóttir varð fyrst kvenna til að gegna starfi forstöðumanns við fangelsi á Íslandi.
  • 2008 – Brynhildur Ásta Bjartmarz varð fyrst kvenna til að verða atvinnu-þyrluflugmaður á Íslandi þegar hún var ráðin til Landhelgisgæslunnar.
  • 2008 – Mismunun gagnvart samkynhneigðum útrýmt úr lögum nema hvað varðar giftingu í kirkju.
  • 2009 – Fyrsta ríkisstjórn mynduð þar sem hlutfall karla og kvenna var jafnt, fimm konur og fimm karlar.
  • 2009 – Kaup á vændi gert refsiverð.
  • 2009 – Jóhanna Sigurðardóttir verður forsætisráðherra, fyrst kvenna.
  • 2010 – Samþykkt breyting á lögum nr. 85/2007 um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald þar sem gert er ráð fyrir fortakslausu banni við því að bjóða upp á nektarsýningar eða að gera með öðrum hætti út á nekt starfsmanna eða annarra sem á staðnum eru.
  • 2010 - Kynjuð hagstjórn innleidd hjá ríkinu.
  • 2010 – Lög um kynjakvóta í stjórnum fyrirtækja samþykkt í hlutfallinu 40/60.
  • 2010 – Ein hjúskaparlög. Breytingar á hjúskaparlögum tóku gildi þar sem einstaklingum er gert frjálst að giftast einstaklingi af sama kyni.
  • 2010 - Oddný G. Harðardóttir stýrir fjárlaganefnd Alþings, fyrst kvenna.
  • 2011 – Katrín Júlíusdóttir verður fjármálaráðherra, fyrst kvenna.
  • 2012 – Agnes M. Sigurðardóttir kjörin biskup Íslands, fyrst kvenna.
  • 2012 - Svana Helen Björnsdóttir kjörin formaður Samtaka iðnaðarins, fyrst kvenna.
  • 2013 - Lög um kynjakvóta sem samþykkt voru 2010 ganga í gildi. Lögin fela í sér að ekki megi vera minna en 40% af hvoru kyni í stjórnum hlutafélaga og einkahlutafélaga.
  • 2013 - Sigríður Dögg Auðunsdóttir verður ritstjóri Fréttatímans.

Hugtök

Bein kynbundin mismunun

Þegar einn einstaklingur fær óhagstæðari meðferð en annar af gagnstæðu kyni við sambærilegar aðstæður.

Eðlishyggja

Eðlishyggja í tengslum við kynferði felur í sér þá hugmynd að kynin fæðist með ólíka eiginleika og skapgerð. Kynjunum er þá oft stillt upp sem andstæðum og alhæft um eiginleika þeirra sem eru af sama kyni oft út frá staðalmyndum sem byggja á gömlum hugmyndum um kynhlutverk. Sem dæmi er algengt að tala um móðureðli kvenna, að konur fæðist tilfinninganæmari og umhyggjusamari frá náttúrunnar hendi en karlar sem séu árásargjarnari og virkari í eðli sínu.

Femínisti

Femínisti er kona eða karl sem veit að jafnrétti kynjanna er ekki náð og vill gera eitthvað í því.

Gagnkynhneigðarremba

Þetta hugtak hefur verið notað sem þýðing á hugtökunum heterosexismi og hómófóbía. Heterosexismi felst í því að gera ekki ráð fyrir annarri kynhneigð en gagnkynhneigð en hómófóbía getur birst í einfaldri hræðslu við hið óþekkta í samkynhneigð og tvíkynhneigð en líka í opnu hatri og fyrirlitningu á hommum og lesbíum.1

Hefðbundin kynhlutverk

Hefðbundin kynhlutverk vísa í hugmyndir um hlutverk kvenna og karla frá fyrri tíð. Talið var að hæfileikar og skyldur kvenna lægju fyrst og fremst í húsmóður-, uppeldis- og umönnunarhlutverkum en karlar gegndu skyldum sem fjölskyldufeður og fyrirvinnur. Hugmyndir um sérstök kynhlutverk fyrirfinnast alls staðar en þau eru breytileg frá einu samfélagi til annars og frá einu tímabili til annars. Hefðbundin kynhlutverk eins og við skilgreinum þau í dag þróuðust á tímum iðnbyltingarinnar. Konur sáu um einkasviðið, það er að segja heimili og uppeldi barna en karlar sáu um opinbera sviðið, atvinnulíf og stjórnmál. Vart þarf að taka fram að þessi kynskipting hefur breyst á undanförnum áratugum.

Jafnrétti

Hugtakið jafnrétti á sér margar og ólíkar skilgreiningar sem varða hvernig ákveðnir eiginleikar eða aðstæður geta skapað mismunun eða forréttindi í lífi fólks svo sem aldur, búseta, fötlun, kyn, kynhneigð, lífsskoðanir, menning, stétt, trúarbrögð, tungumál eða þjóðerni. Í þessu riti er megináherslan að skoða áhrif kynferðis en einnig brugðið ljósi á margþætta mismunun sem byggir á samtvinnun fleiri þátta (en kynferðis).

Jafnréttisáætlun

Samkvæmt jafnréttislögum nr.10/2008 eiga fyrirtæki og stofnanir, þar sem starfa fleiri en 25 starfsmenn að jafnaði á ársgrundvelli, að setja sér jafnréttisáætlun eða samþætta jafnréttissjónarmið í starfsmannastefnu sína. Skal þar meðal annars sérstaklega kveðið á um markmið og gerð áætlun um hvernig þeim skuli náð til að tryggja starfsmönnum þau réttindi sem kveðið er á um í 19.–22. gr. Jafnréttisáætlun og jafnréttissjónarmið í starfsmannastefnu skal endurskoða á þriggja ára fresti.

Jafnréttisbarátta

Kvenréttindabaráttan leiddi til þess að mismunun sökum kynferðis var gerð ólögleg. Þá kom í ljós að lagalegt jafnrétti dugði ekki til að koma á raunverulegu jafnrétti kynjanna. Enn hallaði á konur í samfélaginu þrátt fyrir lagaumbætur og talið var að kynjamisrétti lægi það djúpt í menningunni að frekari aðgerða væri þörf. Jafnréttisbarátta snýst um að breyta hugarfari og útrýma ójöfnuði með markvissum og skipulögðum aðgerðum. Kynbundinn launamunur er eitt skýrasta dæmi þess að lagajafnrétti dugi ekki eitt og sér til að útrýma kynjamisrétti.

Karlmennska

Karlmennska er samheiti yfir staðalmyndir af „eðlilegum“ körlum og vísar til hugmynda frekar en áþreifanlegra fyrirbrigða. Hugtakið nær yfir margar ólíkar hugmyndir sem eiga að lýsa einkennum, hegðun og venjum karla fremur en kvenna. Í rannsóknum á valdi hefur þessu hugtaki verið beitt þegar reynt er að átta sig á hvernig ríkjandi karlmennskuhugmyndir stjórna hugsunum og gjörðum. Það á sér bæði jákvæðar og neikvæðar tengingar. Af þeim jákvæðu má nefna aga, rökvísi, hlutlægni, samkeppni og hugrekki. Af neikvæðum tengingum má nefna áhættuhegðun, hörku, óbilgirni og hroka. Þeir sem vinna að auknu jafnrétti vilja rýmka hugtakið um „sanna“ karlmennsku.

Kjör

Laun ásamt lífeyris-, orlofs- og veikindaréttindum og hvers konar öðrum starfskjörum eða réttindum sem metin eru til fjár.

Klám

Klám hefur verið skilgreint á þann hátt að það sé efni sem sýnir kynlíf og/eða afhjúpuð kynfæri í tengslum við misnotkun og niðurlægingu þannig að slík hegðun sé studd, látin óátalin eða jafnvel hvatt til hennar.

Klámvæðing

Klámvæðing er heiti á því menningarferli þegar klám og hlutverk, myndmál, táknmyndir og orðfæri úr klámi smeygja sér inn í okkar daglega líf sem normaliserað, samþykkt og jafnvel dáð menningarlegt fyrirbæri.

Kvenleiki

Kvenleiki er andhverfan við karlmennsku og er samheiti yfir staðalmyndir af „eðlilegum“ konum og vísar til hugmynda frekar en áþreifanlegra fyrirbrigða. Í rannsóknum á valdi hefur þessu hugtaki verið beitt þegar reynt er að átta sig á hvernig ríkjandi kvenleikahugmyndir stjórna hugsunum og gjörðum. Hugtakið á sér bæði jákvæðar og neikvæðar tengingar. Af þeim jákvæðu má nefna samvinnu, sköpunargáfu, hæfileikann til að tjá sig, mýkt og umhyggju. Af neikvæðum tengingum má nefna valdaleysi, veikleika, undirgefni, skort á skynsemi og órökvísi. Hugmyndir tengdar kvenleika hafa gjarnan minni virðingu í samfélaginu sem birtist meðal annars í launum til starfa sem krefjast umhyggju.

Kvenréttindabarátta

Kvenréttindabarátta einkenndi hreyfingar kvenna sem spruttu upp í byltingum á Vesturlöndum undir lok 18. aldar og blómstruðu á 19. og 20. öld. Baráttan snerist um að auka lagaleg réttindi kvenna. Konur kröfðust þess að þær fengju rétt til að taka þátt í þjóðfélagsmálum; kosningarétt og kjörgengi. Þær börðust meðal annars fyrir réttindum til náms, þátttöku á vinnumarkaði og fyrir fjárhagslegu sjálfstæði kvenna.

Kynbundið ofbeldi

Ofbeldi á grundvelli kynferðis sem leiðir til eða gæti leitt til líkamlegs, kynferðislegs eða sálræns skaða eða þjáninga brotaþola. Einnig á það við um hótanir um slíkt, þvingun eða handahófskennda sviptingu frelsis, bæði í einkalífi og á opinberum vettvangi.

Kynbundinn leiðréttur launamunur

Sá launamunur milli kynja sem mælist þegar búið er að taka tillit til þátta eins og menntunar, starfsreynslu, vinnutíma og fleiri þátta. Kynbundinn launamunur hefur mælst allt að 17% á Íslandi.

Kynferðisleg áreitni

Hvers kyns ósanngjörn og/eða móðgandi kynferðisleg hegðun sem er í óþökk og hefur áhrif á sjálfsvirðingu þess sem fyrir henni verður og er haldið áfram þrátt fyrir að gefið sé í skyn að hegðunin sé óvelkomin. Áreitnin getur verið líkamleg, orðbundin eða táknræn. Eitt tilvik getur talist kynferðisleg áreitni ef það er alvarlegt.

Kynferði/kyngervi

Kynferði er hugtak sem byggir á mótunarhyggju. Hún felur í sér að kynjamunur sé fyrst og fremst félagslegt sköpunarverk, eitthvað sem hefur orðið til og er viðhaldið í samfélagi við annað fólk en sé ekki eðlislægt fyrirbæri. Hugtakið kyn felur í sér að þú fæðist kvenkyns eða karlkyns en kynferði vísar til þess að samfélagið móti þig sem konu eða karl. Orðið kyngervi felur í sér sömu merkingu. Samkvæmt þessu ákvarðar kynferði einstaklingsins hvernig honum „ber að haga sér“, það er að segja hvernig viðkomandi eigi að hátta útliti sínu, klæðaburði, framkomu, hreyfingum og áhugamálum svo eitthvað sé nefnt. Þessi skilaboð eru ekki einsleit heldur flókin og oft mótsagnakennd, ólík innan sömu menningar, milli ólíkra menningaheima, stétta, aldurshópa og breytileg eftir tímabilum.

Kynheilbrigði

Kynheilbrigði er það að lifa heilbrigðu kynlífi. Heilbrigt kynlíf er mikilvægt fyrir alla einstaklinga. Það felur meira í sér en það að nota getnaðarvarnir og vera laus við kynsjúkdóma. Það er líka kynheilbrigði að geta talað saman um kynlíf og ábyrgð í kynlífi. Góð samskipti skipta mestu máli í heilbrigðu kynferðislegu sambandi. Mikilvægt er að tjá sig um væntingar og mörk. Kynheilbrigði byggir á sjálfsþekkingu; að þekkja líkama sinn og tilfinningar. Í stuttu máli má segja að kynheilbrigði felist í að vera andlega, líkamlega og tilfinningalega viss um eigin afstöðu og þarfir í kynlífi.

Kynhneigð

Hvað er kynhneigð? Hún segir til um í hverjum maður getur orðið skotinn, ástfanginn og laðast að. Fólk getur laðast að einhverjum af öðru kyni, af sama kyni, sumir laðast að báðum og sumir pæla aldrei í kyni þess sem þeir laðast að. Aðrir laðast ekki að neinum. Kynhneigð getur nefnilega verið alls konar, hún getur tekið breytingum og er mismunandi hjá hverjum og einum.2

Kynjakerfi

Kynjakerfi ákvarðar hvernig samfélagið greinir á milli kvenna og karla. Kynskiptur vinnumarkaður er gott dæmi um þetta. Áður fyrr giltu mismunandi lög um konur og karla. Samkvæmt kenningu sænska sagnfræðingsins Yvonne Hirdman um kynjakerfið byggist það annars vegar á aðgreiningu kynjanna, sbr. vinnumarkaðinn og hins vegar á því að karlar eru viðmiðið.

Kynjasamþætting

Kynjasamþætting snýst um að gæta þess að sjónarhorn kynjajafnréttis sé fléttað inn í stefnumótun á öllum sviðum samfélagsins. Þannig þarf fólk í ráðandi stöðum sem mótar stefnu samfélagsins að gæta þess að ekki beri á kynjamisrétti í ákvörðunum þeirra með því að skipuleggja, bæta, þróa og meta ákvörðunarferlið með jafnrétti að leiðarljósi.

Kynlífsvæðing

Gerður er greinarmunur á hvort vísað er til kynlífsvæðingar samfélagsins eða manneskju. Yfirleitt þegar talað er um kynlífsvæðingu er vísað til samfélagsins. Kynlífsvæðing felur í sér allar þær breytingar, bæði góðar og slæmar sem orðið hafa síðustu áratugi á opinberri umræðu, viðhorfum, skoðunum og athöfnum sem tengjast kynlífi, kynhegðun og klámi. Sumir angar kynlífsvæðingarinnar teljast slæmir en aðrir góðir.

Kynlífsvæðing manneskjunnar

Skilgreiningin felur í sér að manneskja sé kynlífsvædd þegar virði manneskjunnar er einvörðungu metið út frá kynferðislegu eða líkamlegu aðdráttarafli hennar og kynhegðun. Í þessu getur einnig falist að líkamar séu smættaðir niður í hluti fyrir aðra til að nota á kynferðislegan hátt.

Kynskiptur vinnumarkaður

Kynskiptur vinnumarkaður einkennist af því að mikill meirihluti þeirra sem vinna ákveðin störf eru konur eða karlar eftir atvikum. Góð dæmi um þetta eru hjúkrunarfræði, þar sem meirihlutinn er kvenkyns og mannvirkjagerð, þar sem meirihlutinn er karlkyns. Vinnumarkaður á Norðurlöndum er mun kynskiptari en í öðrum löndum Evrópu um leið og atvinnuþátttaka kvenna er mjög mikil.

Kynvitund

Hvað er kynvitund? Hún segir til um hvernig við viljum lifa og vera í okkar kyni. Kynvitund hefur ekki með kynfæri, líffræði eða útlit að gera, heldur með upplifun okkar af kyni. Sumir upplifa sig sem karla, sumir upplifa sig sem konur, sumir upplifa sig sem blöndu af hvoru tveggja, aðrir upplifa sig sem hvorki konu né karl. Sumir fara í aðgerðir eða taka inn hormón til að breyta líkama sínum og útliti og þannig samræma það við kynvitund sína. Sumir vilja ekki fara í slíkar aðgerðir.3

Lýðræði

Lýðræði gerir ráð fyrir að einstaklingar séu sjálfráðir um eigið líf og eigi möguleika á að taka virkan þátt í mótun samfélagsins. Í lýðræðisríki er gert ráð fyrir að borgararnir búi við full mannréttindi og ráði auk þess öllum meiriháttar málum sínum sameiginlega. Því er forsenda lýðræðis samábyrgð, meðvitund og virkni borgaranna sem gerir þá færa um að taka þátt í að móta samfélag sitt og hafa áhrif nær og fjær.

Mótunarhyggja

Mótunarhyggja er andstæða eðlishyggju. Mótunarsinnar hafna því að ólík hegðun, hlutverk og staða kynjanna stafi af meðfæddu eðli kvenna og karla. Þeir trúa því að hver og einn fæðist með ólíka skapgerð en að ekki sé hægt að eigna öllum einstaklingum af sama kyni sömu eiginleika. Að þeirra mati mótast manneskjan út frá þeim hugmyndum um karlmennsku og kvenleika sem eru við lýði hverju sinni.

Sértækar aðgerðir

Sérstakar, tímabundnar aðgerðir sem ætlað er að bæta stöðu eða auka möguleika kvenna eða karla í því skyni að koma á jafnri stöðu kynjanna á ákveðnu sviði þar sem hallar á annað kynið. Stundum þarf að veita öðru kyninu tímabundinn forgang til að ná jafnvægi.

Staðalmyndir

Staðalmyndir eru fyrirfram ákveðnar hugmyndir um útlit og/eða eiginleika fólks sem tilheyrir ákveðnum hópi eða stétt innan samfélagsins eins og hvernig það eigi að hegða sér og hvaða störf séu við hæfi þess.

Valdastétt

Hugtakið stétt vísar til aðgreiningar í hópa eftir félagslegum, menningarlegum og efnahagslegum aðstæðum fólks. Valdastétt vísar til þeirra hópa sem hafa völd eða skapa sér þau í gegnum þessar aðstæður. Það er breytilegt eftir samfélögum og tímabilum hverjir teljast til valdastéttar. Fyrr á öldum töldust aðalsmenn, óðalsbændur og höfuðklerkar til valdastéttar en í vestrænum kapítalískum samfélögum eru það fjármagnseigendur og æðstu menn (gjarnan karlmenn) í stjórnkerfi, fjölmiðlum og fjármálaheimi. Eins má telja þá sem sem njóta virðingar og hafa aðstöðu í lista- og fræðaheiminum til valdastéttar að nokkru leyti þar sem þeir móta hugsanir og viðhorf okkar hinna um leið og þeir eru settir undir þá sem hafa völd og fjármagn. Því er hugtakið valdastétt ekki eingöngu bundið við efnahag heldur ekki síður við menningar- og félagsauð.

Heimildir

1 Ingólfur Ásgeir Jóhannesson. (2004). Karlmennska og jafnréttisuppeldi. Reykjavík: Rannsóknarstofa í kvenna- og kynjafræðum.

2 Samtökin 78. (2013). Fræðslubæklingur. Óbirtur.

3 Ibid.